کبد ما مانند یک آزمایشگاه پیچیده عمل می کند و وظایف مهمی را برعهده دارد. آنزیم های کبدی پروتئین هایی هستند که در کبد توسط سلول های کبدی (هپاتوسیت ها) تولید می شوند. آنزیم های کبدی در فرآیندهای شیمیایی مهم بدن مانند مبارزه با عفونت ها و سم زدایی٬ تولید صفرا٬ لخته شدن خون و تجزیه مواد غذایی٬ نقش مهمی دارند.
مهم ترین آنزیم های کبدی
- ALT: آلانین آمینوترانسفراز
- AST: آسپارتات آمینوترانسفراز
- ALP: آلکالین فسفاتازس
- GGT: گاما گلوتامیل ترانسفراز
هنگامی که سلول های کبدی دچار التهاب (هپاتیت) می شود یا آسیبی می بینند٬ در غشای سلولی آنها مشکلی به وجود می آید که این آنزینم ها به جریان خون وارد می شود در آزمایش خون کاملا قابل تشخیص است. افزایش آنزیم های کبدی نشان دهنده مشکلی در عملکرد کبد است. اگر بیماری های کبدی به موقع تشخیص داده نشوند٬ عوارض جبران ناپذیری به همراه خواهند داشت.
آنزیم کبدی بالا
اگر آنزیم های کبدی در آزمایش خون بالا باشند٬ تخریب سلول و یا التهاب سلولی در کبد اتفاق افتاده است. هنگامی که سلول های کبدی دچار آسیب یا التهاب می شوند٬ سلول ها مواد شیمیایی خاص و آنزیم ها را با مقدار بیشتری وارد جریان خون می کنند. بنابراین مقدار آنزیم های کبدی در آزمایش خون بالا خواهد بود. بالا بودن این آنزیم ها همیشه نشان دهنده مشکل جدی در کبد نیست و قابل درمان است.
آنزیم های کبدی خطرناک
• آنزیم آلانین ترانس آمیناز یا SGPT (ALT)
• آنزیم آسپارتات ترانس آمیناز (AST)
• آنزیم گاما گلوتامیل ترانسفراز یا SGOT (GGT)
آنزیمALT (Alanine Aminotransferase)
آنزیم ALT یکی از آنزیم های اصلی و اختصاصی سلول های کبد است. وظیفه ی اصلی ALT کمک به کبد در تبدیل مواد غذایی، به ویژه آمینواسید ها، به انرژی است. به همین دلیل این آنزیم نقش کلیدی در متابولیسم بدن دارد و یکی از شاخص ترین نشانه های سلامت سلول های کبدی محسوب می شود. در شرایط طبیعی، مقدار کمی ALT در خون وجود دارد، چون بیشتر این آنزیم در داخل سلول های کبد باقی می ماند.
اما زمانی که سلول های کبد دچار التهاب یا آسیب شوند٬ مثلا در اثر چربی زیاد، دارو، یا عفونت ویروسی ALT از داخل سلول ها به جریان خون نشت می کند. افزایش ALT معمولا اولین علامت آزمایشگاهی از اختلال عملکرد کبد است.
بنابراین، پزشکان از اندازه گیری ALT برای تشخیص زودهنگام بیماری های کبدی مثل کبد چرب، هپاتیت یا سمیت دارویی استفاده می کنند.
آنزیم AST (Aspartate Aminotransferase)
آنزیم AST یکی از آنزیم هایی است که در سلول های کبد، قلب، عضله و کلیه ها وجود دارد. وظیفه AST کمک به بدن در تبدیل اسید های آمینه به انرژی است. در حالت طبیعی، میزان AST در خون بسیار پایین است، چون اکثر آن داخل سلول های بدن باقی می ماند. اما زمانی که سلول های کبد یا حتی عضله آسیب ببینند، این آنزیم آزاد شده و سطح آن در خون بالا می رود. افزایش AST معمولا همراه با افزایش ALT دیده می شود و می تواند نشانه ای از التهاب یا آسیب کبدی باشد.
با این حال، چون AST در بافت های مختلف وجود دارد، بالا بودن آن همیشه به معنی مشکل کبدی نیست. به همین دلیل پزشکان برای تشخیص دقیق تر، نسبت ALT به AST را نیز بررسی می کنند.
آنزیم GGT (Gamma-Glutamyl Transferase)
آنزیم GGT بیشتر در سلول های کبد، مجاری صفراوی و پانکراس دیده می شود. وظیفه اصلی آنزیم GGT کمک به انتقال اسیدهای آمینه بین سلول ها و مشارکت در تنظیم عملکرد طبیعی سلول های کبدی است. اگر مسیر جریان صفرا (بخش سیستم صفراوی کبد) دچار گرفتگی یا التهاب شود، سطح GGT در خون افزایش می یابد. به همین دلیل، پزشکان از آنزیم GGT برای تشخیص اختلالات صفراوی و مصرف زیاد الکل یا داروهای مؤثر بر کبد استفاده می کنند.
در واقع، بالا بودن GGT در کنار ALT و ALP می تواند نشان دهد که کبد تحت فشار یا التهاب قرار گرفته است. کاهش تدریجی این آنزیم در پی درمان موفق، نشانه ای از بهبود عملکرد سلول های کبد و مجاری صفراوی است.
علائم بالا بودن آنزیم های کبدی
بیشتر وقت ها٬ هنگام بالا بودن آنزیم های کبدی هیچ علائم ظاهری قابل مشاهده نیست و فقط از طریق آزمایش خون قابل تشخیص است. اما در برخی موارد٬ زمانی که آسیب کبدی جدی تر باشد٬ سلول های بیشتری درگیر شده و علائم زیر مشاهده می شوند:
• حالت تهوع و استفراغ
• درد در قسمت بالای شکم
• خارش پوست
• از دست دادن اشتها
• ادرار تیره
• مدفوع کمرنگ
• تورم پاها و مچ پا
• کبودی آسان
• زردی پوست و چشم ها
• احساس خستگی
درصورت مشاهده هرگونه از علائم بالا٬ در سریع ترین فرصت به پزشک متخصص جهت تشخیص و درمان مراجعه کنید.
عوامل بالا رفتن آنزیم های کبدی
بالا رفتن آنزیم های کبدی به دلایل مختلفی بستگی دارد که در ادامه به آن ها می پردازیم:
- کبد چرب غیر الکلی
- هپاتیت ویروسی
- بیماری کبد الکلی
- داروها و مکمل ها
- هپاتیت خود ایمنی
- نارسایی قلبی
کبد چرب غیر الکلی
یکی از شایع ترین علت های افزایش آنزیم های کبدی در جهان است و معمولا با چاقی٬ سندروم متابولیک و دیابت نوع ۲ مرتبط است. هنگامی که در سلول ها کبدی چربی جمع می شود٬ سلول ها دچار التهاب (NASH) و آسیب سلولی می شوند که آنزیم ها را آزاد می کند.
هپاتیت ویروسی
هپاتیت های C٬B٬A و E می توانند باعث التهاب شدید در کبد شوند که در نتیجه سلول های کبدی تخریب شده و آنزیم ها وارد خون می شوند.
کبد الکلی
درصورت مصرف بیش از اندازه الکل در طولانی مدت٬ سلول های کبدی دچار آسیب و تخریب شده که باعث افزایش آنزیم ها و ورود آن ها به خون می شود. در مراحل پیشترفته تر هم فیبروز و سیروز کبدی را به همراه دارد.
داروها و مکمل ها
برخی مکمل های گیاهی و بسیاری از داروها می توانند باعث آسیب به کبد باشند(سمیت کبدی). مثل: استامینوفن (در صورت مصرف بیش از اندازه)٬ آنتی بیوتیک ها٬ استاتین ها (کاهنده کلسترول)٬ داروهای ضد قارچ و بعضی از داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی هستند.
هپاتیت خود ایمنی
در این حالت٬ سیستم ایمنی بدن اشتباها به سلول های کبدی حمله می کند و باعث التهاب مزمن و تخریب سلول های کبدی می شود.
نارسایی قلبی
بیماری های قلبی که باعث می شوند جریان خون به کبد کاهش پیدا کند٬ ممکن است به سلول های کبدی آسیب بزنند و آنزیم های کبدی را افزایش دهند.
آنزیم کبدی در برگه آزمایش
- ALT
آلانین ترانس آمیناز (ALT) توسط بدن برای متابولیسم پروتئین استفاده می شود. اگر کبد آسیب دیده باشد، ALT می تواند در خون آزاد شود. نتیجه بالاتر از آنچه در این آزمایش معمول است، می تواند نشانه آسیب کبدی باشد.
محدوده نرمال (تقریبی): زیر ۴۰ واحد در لیتر
معنی افزایش: آسیب کبدی، کبد چرب
- AST
آسپارتات آمینوترانسفراز (AST) آنزیمی است که در چندین قسمت بدن یافت می شود، از جمله:
- مغز
- کبد
- قلب
- عضلات
- پانکراس
محدوده نرمال (تقریبی): زیر ۴۰ واحد در لیتر
معنی افزایش: آسیب کبدی (ممکن است دلایل دیگری هم داشته باشد)
- GGT
محدوده نرمال (تقریبی): زیر ۵۰ واحد در لیتر
معنی افزایش: مشکل کبدی یا صفراوی، کبد چرب
تری گلیسیرید
محدوده نرمال (تقریبی): زیر ۱۵۰ میلی گرم در دسی لیتر
معنی افزایش: افزایش خطر کبد چرب و بیماری قلبی.
راهکارهای حمایتی برای سلامت کبد
با توجه به اهمیت کلیدی کبد در فرآیندهای متابولیک بدن و نقش حیاتی آن در جلوگیری از بروز بیماری ها، کنترل و مراقبت از سلامت این عضو حیاتی امری ضروری است. افزایش آنزیم های کبدی می تواند نشان دهنده التهاب یا آسیب در سلول های کبد باشد و اگر چه اغلب این اختلالات قابل درمان و پیشگیری هستند، اما غفلت می تواند عوارض جدی و جبران ناپذیری را به دنبال داشته باشد. برای کاهش فشار و التهابات کبد، رعایت سبک زندگی سالم، کاهش وزن، رژیم غذایی متعادل، ورزش منظم و پرهیز از مصرف الکل از اهمیت ویژه ای برخوردارند.
در کنار این اقدامات، استفاده از داروهای گیاهی مانند لیورسیل می تواند در حمایت از سلامت کبد نقش موثری ایفا کند. لیورسیل که حاوی عصاره خشک گیاه خارمریم (سیلیمارین) است، خواص آنتی اکسیدانی و ضدالتهابی قدرتمندی دارد که به کاهش التهاب، تقویت عملکرد کبد و تسریع فرایند ترمیم سلول های آسیب دیده کمک می کند. این دارو، با کنترل شاخص های بیوشیمیایی کبد و کاهش تدریجی آنزیم های غیرطبیعی، می تواند یک گزینه مکمل در کنار درمان های پزشکی باشد، اما به یاد داشته باشید که هیچ گاه نباید جایگزین درمان اصلی قرار گیرد و قبل از مصرف حتما با پزشک مشورت شود.
بنابراین، رعایت نکات پیشگیرانه و بهره گیری از مکمل های گیاهی معتبر می تواند علاوه بر بهبود سلامت کبد، کیفیت زندگی را ارتقا دهد و از توسعه بیماری های مزمن کبدی جلوگیری کند.