بیوپسی کبد | روش انجام، درد و عوارض احتمالی

شنیدن جمله «باید از کبدتان نمونه برداری شود» برای بسیاری از بیماران، یکی از نگران کننده ترین لحظه های مسیر درمان است. ذهن بلافاصله به سمت سوزن، درد و خطر می رود و پرسش هایی مثل «آیا بیوپسی کبد دردناک است؟» یا «آیا عارضه جدی دارد؟» بی پاسخ می ماند. واقعیت این است که بیوپسی کبد امروزه یکی از روش های آشنا و تحت کنترل در پزشکی است و در دست تیم باتجربه، معمولا با ناراحتی کوتاه مدت و خطر پایین همراه است.

در این راهنما، با هم می بینیم بیوپسی کبد دقیقا چیست، در چه شرایطی لازم می شود، چگونه انجام می شود، چه میزان درد دارد، چه عوارضی ممکن است رخ دهد و بعد از آن چه مراقبت هایی باید رعایت شود. هدف این است که با آگاهی کامل و بدون ترس بی مورد، در تصمیم گیری همراه پزشک خود باشید.

هشدار پزشکی: این مقاله صرفا جهت اطلاع رسانی نوشته شده و جایگزین مشاوره پزشک متخصص گوارش و کبد یا رادیولوژیست مداخله ای نیست. تصمیم برای انجام بیوپسی، نوع آن و آمادگی های لازم باید توسط پزشک معالج و بر اساس شرایط هر بیمار گرفته شود.

بیوپسی کبد چیست؟

بیوپسی کبد روشی است که در آن، قطعه بسیار کوچکی از بافت کبد برداشته می شود تا زیر میکروسکوپ توسط متخصص آسیب شناسی بررسی شود. این نمونه معمولا به اندازه یک تکه نازک و کوتاه است، اما اطلاعاتی دارد که هیچ آزمایش خون یا تصویربرداری به طور کامل جایگزین آن نمی شود.

آسیب شناس با بررسی این بافت می تواند میزان چربی، التهاب، آسیب سلولی و میزان بافت اسکار یا همان فیبروز را مشخص کند و حتی در برخی بیماری ها، الگوی ویژه آسیب را شناسایی کند.

به بیان ساده، آزمایش خون و سونوگرافی تصویری از بیرون کبد می دهند، اما بیوپسی اجازه می دهد خود بافت را از نزدیک ببینیم. به همین دلیل، بیوپسی هنوز هم در موارد خاص، دقیق ترین روش برای تعیین نوع و شدت بیماری کبدی محسوب می شود.

چه زمانی بیوپسی کبد لازم می شود؟

بیوپسی کبد برای همه بیماران کبدی لازم نیست. امروزه روش های غیرتهاجمی مثل الاستوگرافی و شاخص های ترکیبی خونی، بسیاری از نیازها را برطرف کرده اند. با این حال، در موقعیت های مشخصی پزشک بیوپسی را پیشنهاد می کند.

نخست، زمانی که آنزیم های کبدی مدت طولانی غیرطبیعی مانده اند و علت آن با آزمایش ها و تصویربرداری روشن نشده است. دوم، در بیماران مبتلا به کبد چرب التهابی که پزشک می خواهد میزان التهاب و فیبروز را دقیق تر ارزیابی کند، مخصوصا اگر نتایج روش های غیرتهاجمی مبهم یا ناهمخوان باشد. سوم، در بیماری های خودایمنی کبد، مانند هپاتیت خودایمنی، که تشخیص و شدت آن اغلب به بافت شناسی نیاز دارد.

چهارم، در برخی موارد کلانژیت صفراوی اولیه که آنتی بادی اختصاصی آن در آزمایش دیده نشده است. پنجم، در بیماری های متابولیک و ژنتیکی مانند هموکروماتوز یا بیماری ویلسون، زمانی که تشخیص قطعی نیست. ششم، برای ارزیابی کبد پیوندی در صورت مشکوک بودن به رد پیوند. هفتم، در بررسی توده های کبدی که با تصویربرداری قابل تشخیص نیستند.

تصمیم برای بیوپسی همیشه یک موازنه بین فایده و خطر است. پزشک تنها وقتی آن را پیشنهاد می دهد که نتیجه بر روند درمان تاثیر مستقیم داشته باشد.

انواع بیوپسی کبد

روش های مختلفی برای نمونه برداری از کبد وجود دارد و انتخاب آن ها بستگی به شرایط بیمار دارد.

بیوپسی از راه پوست

شایع ترین روش، بیوپسی از راه پوست است. در این روش، پزشک با یک سوزن مخصوص از طریق پوست قفسه سینه یا شکم در سمت راست، به کبد می رسد و نمونه را برمی دارد. امروزه معمولا این کار زیر هدایت سونوگرافی انجام می شود تا محل ورود سوزن دقیق تر انتخاب شود و خطر آسیب به اندام های اطراف کاهش یابد.

بیوپسی از راه ورید گردن

در بیمارانی که اختلال انعقادی شدید دارند یا مایع آزاد در شکم، یعنی آسیت، دارند، بیوپسی از راه پوست خطرناک تر است. در این شرایط، متخصص با عبور یک لوله باریک از ورید گردن و رساندن آن به رگ های کبدی، نمونه را از داخل رگ برمی دارد. این روش نیاز به مهارت و تجهیزات تخصصی دارد و در مراکز مجهز انجام می شود.

بیوپسی با لاپاروسکوپی و بیوپسی با آندوسکوپی سونوگرافی

در موارد خاص، می توان نمونه را در حین عمل لاپاروسکوپی و با دید مستقیم برداشت. همچنین در برخی مراکز، نمونه برداری از کبد از طریق آندوسکوپی همراه با سونوگرافی درون بدنی انجام می شود. این روش ها کمتر رایج هستند و برای شرایط ویژه کنار گذاشته می شوند.

انواع بیوپسی کبد

نوع بیوپسی	روش دسترسی	مناسب برای	نکته مهم
از راه پوست	سوزن از طریق پوست زیر هدایت سونوگرافی	اکثر بیماران با انعقاد مناسب	شایع ترین و در دسترس ترین روش
از راه ورید گردن	لوله باریک از رگ گردن به رگ های کبدی	بیماران دارای اختلال انعقادی یا آسیت	نیاز به مرکز تخصصی و مهارت بالا
لاپاروسکوپی	برش کوچک و دید مستقیم	موارد خاص یا همراه با جراحی	کمتر استفاده می شود
آندوسکوپی سونوگرافی	از راه معده به کبد	شرایط ویژه در مراکز مجهز	هنوز روش رایجی نیست

آمادگی قبل از بیوپسی کبد

آمادگی درست، بخش مهمی از ایمنی بیوپسی است. پزشک پیش از انجام نمونه برداری، چند اقدام را درخواست می کند.

آزمایش های انعقادی و شمارش پلاکت انجام می شود تا از توان لخته شدن خون اطمینان حاصل شود. اگر نتیجه این آزمایش ها مناسب نباشد، ممکن است بیوپسی به تعویق بیفتد یا روش دیگری انتخاب شود. بیمار باید داروهای مصرفی خود، به خصوص داروهای رقیق کننده خون، آسپیرین و مسکن های ضدالتهابی غیراستروئیدی را به پزشک اطلاع دهد.

پزشک مشخص می کند کدام دارو و چند روز قبل از بیوپسی باید قطع شود؛ بیمار هرگز نباید بدون دستور پزشک داروی خود را قطع کند. معمولا چند ساعت قبل از بیوپسی ناشتا بودن لازم است. سونوگرافی قبل از نمونه برداری نیز برای تعیین محل مناسب انجام می شود. همچنین بهتر است بیمار یک همراه داشته باشد، چون بعد از پروسیجر نباید تنها رانندگی کند.

مصرف مکمل های گیاهی و ویتامین ها نیز باید به پزشک اطلاع داده شود، چون برخی از آن ها می توانند بر انعقاد خون اثر بگذارند.

بیوپسی کبد چگونه انجام می شود؟

مراحل بیوپسی از راه پوست معمولا ساده و کوتاه است. بیمار روی تخت به پشت یا کمی به سمت چپ دراز می کشد و دست راست را بالای سر قرار می دهد. محل ورود سوزن با سونوگرافی مشخص و ضدعفونی می شود. پزشک با تزریق بی حسی موضعی، پوست و بافت زیر آن را کرخ می کند. در این مرحله، بیمار ممکن است سوزش کوتاهی حس کند.

سپس پزشک از بیمار می خواهد نفس خود را برای چند ثانیه نگه دارد. در همین فاصله کوتاه، سوزن مخصوص وارد کبد شده و نمونه برداشته می شود. گاهی لازم است این کار یک بار دیگر تکرار شود تا نمونه کافی به دست آید. خود برداشتن نمونه معمولا تنها چند ثانیه طول می کشد و کل پروسیجر، همراه با آماده سازی، حدود نیم ساعت زمان می برد.

بعد از پایان، بیمار معمولا چند ساعت تحت مراقبت می ماند. در این مدت فشار خون، نبض و وضعیت عمومی او کنترل می شود و بیمار معمولا روی پهلوی راست استراحت می کند. فشار ملایم روی محل برداشت نمونه نیز می تواند خطر خونریزی را کاهش دهد.

بیوپسی کبد چقدر درد دارد؟

شاید مهم ترین نگرانی بیماران همین باشد. خبر مطمئن کننده این است که تزریق بی حسی موضعی، درد هنگام عبور سوزن را به طور قابل توجهی کاهش می دهد. بیشتر بیماران، فشار کوتاه و گذرا را توصیف می کنند، نه یک درد شدید.

با این حال، بعد از بیوپسی، برخی بیماران دچار درد یا ناراحتی خفیف تا متوسط در محل نمونه برداری می شوند. بخش قابل توجهی از بیماران نیز درد را در شانه راست احساس می کنند. این درد، که به آن درد ارجاعی گفته می شود، به دلیل تحریک عصب مجاور کبد و دیافراگم رخ می دهد و معمولا خطرناک نیست. این ناراحتی اغلب طی چند ساعت تا یکی دو روز بهبود می یابد و معمولا با مسکن های مناسب که پزشک توصیه می کند کنترل می شود. باید توجه داشت که برخی مسکن ها، مانند آسپیرین و داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی، می توانند خطر خونریزی را افزایش دهند و بدون نظر پزشک مصرف نمی شوند.

اگر درد به تدریج شدیدتر شود یا همراه با علائم هشداردهنده باشد، نباید آن را نادیده گرفت و باید فورا به پزشک اطلاع داد.

عوارض احتمالی بیوپسی کبد

بیوپسی کبد در اکثریت قریب به اتفاق موارد بدون عارضه جدی انجام می شود، اما مانند هر پروسیجر تهاجمی دیگر، خطراتی دارد که باید دانست.

شایع ترین عارضه، درد در محل بیوپسی یا شانه راست است که معمولا خفیف و گذرا است. خونریزی، مهم ترین عارضه جدی بیوپسی کبد محسوب می شود. بیشتر خونریزی ها کوچک هستند و خودبه خود متوقف می شوند، اما در تعداد اندکی از بیماران، خونریزی قابل توجه رخ می دهد که ممکن است نیاز به بستری، تزریق خون یا مداخله دیگر داشته باشد. بیشتر خونریزی های مهم در ساعت های اولیه بعد از پروسیجر بروز می کنند، به همین دلیل بیمار چند ساعت تحت نظر می ماند.

هوا یا خون در فضای اطراف ریه، که پنوموتوراکس یا هموتوراکس نامیده می شود، عارضه نادری است که در صورت آسیب به ریه رخ می دهد. نشت صفرا یا آسیب به کیسه صفرا، سوراخ شدن عضو مجاور و عفونت نیز از عوارض بسیار نادر هستند. واکنش به داروی بی حسی یا آرام بخش هم ممکن است، اما نادر است. مرگ ناشی از بیوپسی کبد بسیار نادر است و عمدتا در بیماران با شرایط زمینه ای شدید یا اختلال انعقادی ثبت شده است.

خطر عوارض در کنار عواملی مانند اختلال انعقادی، سن بالا، وجود توده عروقی در کبد، سیروز پیشرفته و تعداد دفعات عبور سوزن افزایش می یابد. به همین دلیل، ارزیابی دقیق قبل از پروسیجر اهمیت زیادی دارد.

چه کسانی نباید بیوپسی از راه پوست انجام دهند؟

در برخی شرایط، بیوپسی از راه پوست توصیه نمی شود یا باید با روش دیگری جایگزین شود. اختلال انعقادی کنترل نشده یا پلاکت بسیار پایین، یکی از مهم ترین موارد است. وجود مقدار قابل توجه مایع آزاد در شکم، یعنی آسیت، نیز به دلیل افزایش خطر خونریزی و اختلال در ثبات کبد، مانع بیوپسی از راه پوست است.

عفونت فعال در ناحیه کبد یا مجاری صفراوی، انسداد مجاری صفراوی و بیمار غیرهمکار یا ناتوان در نگه داشتن نفس نیز از موارد منع یا محدودیت هستند. همچنین اگر احتمال کیست هیداتیک یا برخی توده های عروقی در کبد وجود داشته باشد، نمونه برداری از راه پوست ممکن است خطرناک باشد. در بسیاری از این موارد، بیوپسی از راه ورید گردن یا روش های دیگر پیشنهاد می شود.

مراقبت های بعد از بیوپسی کبد

رعایت چند اصل ساده بعد از بیوپسی می تواند خطر عوارض را کاهش دهد.

• چند ساعت اول را تحت نظر تیم درمان و در حالت استراحت بگذرانید.
• روی پهلوی راست دراز بکشید، مگر پزشک وضعیت دیگری توصیه کند.
• تا یک هفته از بلند کردن اجسام سنگین و ورزش شدید خودداری کنید.
• محل بیوپسی را تمیز و خشک نگه دارید.
• مسکن مورد تایید پزشک را در صورت نیاز مصرف کنید.
• داروهای قطع شده را تنها طبق دستور پزشک دوباره شروع کنید.

همچنین تا ۲۴ ساعت، تنها رانندگی نکنید و در صورت امکان، شب بعد از پروسیجر یک همراه در کنار شما باشد.

چه علائمی بعد از بیوپسی هشدار هستند؟

اگرچه عوارض جدی نادر هستند، شناخت علائم هشدار می تواند در شرایط بحرانی بسیار ارزشمند باشد. در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید.

• درد شدید و پیشرونده در شکم که با گذشت زمان بدتر می شود
• سرگیجه شدید، احساس غش، رنگ پریدگی یا تپش قلب
• تنگی نفس یا درد قفسه سینه
• تب و لرز
• خون در استفراغ یا مدفوع سیاه رنگ
• خونریزی از محل نمونه برداری که با فشار متوقف نمی شود

این علائم می توانند نشانه خونریزی یا سایر عوارض باشند و نیاز به ارزیابی فوری دارند.

نتیجه بیوپسی کبد چه اطلاعاتی می دهد؟

نتیجه بیوپسی معمولا چند روز تا یک هفته طول می کشد و توسط متخصص آسیب شناسی گزارش می شود. این گزارش بسته به بیماری، اطلاعات متفاوتی دارد.

در کبد چرب، آسیب شناس مشخص می کند چه درصدی از سلول ها چربی دارند، آیا التهاب فعال یا تورم سلولی وجود دارد و فیبروز در چه مرحله ای قرار دارد. مراحل فیبروز معمولا از صفر، یعنی بدون فیبروز، تا چهار، یعنی سیروز، دسته بندی می شوند. در بیماری های خودایمنی، الگوی خاص التهاب و آسیب مجاری صفراوی کمک کننده است. در بیماری هایی مانند هموکروماتوز، می توان میزان رسوب آهن در سلول های کبدی را دید. در توده ها، نمونه می تواند نوع آن را مشخص کند. نتیجه نهایی همیشه باید توسط پزشک معالج و در کنار آزمایش ها، تصویربرداری و شرایط بالینی تفسیر شود، نه به تنهایی.

برای آشنایی بیشتر با درجه بندی کبد چرب و مفهوم فیبروز، می توانید مقاله جامع «کبد چرب چیست؟» را بخوانید که مرجع اصلی آکادمی سلامت کبد ویسنا فارما است. همچنین برای آشنایی با سایر روش های تشخیصی غیرتهاجمی مانند آزمایش خون و سونوگرافی، مقاله «علائم و تشخیص کبد چرب: از آزمایش خون تا سونوگرافی» راهنمای مفیدی است.

آیا جایگزین غیرتهاجمی برای بیوپسی وجود دارد؟

در سال های اخیر، روش های غیرتهاجمی متعددی برای ارزیابی کبد توسعه یافته اند که در بسیاری از بیماران نیاز به بیوپسی را کاهش داده اند. الاستوگرافی، که سفتی بافت کبد را اندازه می گیرد، ام آر آی مخصوص اندازه گیری چربی کبد و شاخص های ترکیبی خونی مانند FIB-4، از جمله این روش ها هستند.

این روش ها بی درد و بدون برش هستند و می توانند به طور مکرر تکرار شوند. با این حال، آن ها معمولا تصویری آماری از وضعیت کبد ارائه می دهند و در همه موارد جایگزین بافت شناسی نیستند. به همین دلیل، وقتی نتایج مبهم یا متناقض باشد، یا تشخیص دقیق بیماری خاص مورد نیاز باشد، پزشک همچنان ممکن است بیوپسی را پیشنهاد دهد. پزشک با در نظر گرفتن شرایط شما بهترین ترکیب را انتخاب می کند.

بیوپسی کبد در بیماری های مختلف کبدی

نقش بیوپسی در هر بیماری کبدی متفاوت است. در کبد چرب، معمولا برای تشخیص نوع التهابی بیماری و ارزیابی دقیق تر فیبروز در موارد مبهم به کار می رود. در بیماری های صفراوی مزمن مانند کلانژیت صفراوی اولیه، گاهی برای تکمیل تشخیص لازم می شود؛ برای آشنایی بیشتر با این بیماری، می توانید مقاله «کلانژیت صفراوی اولیه: خارش و خستگی مزمن» را بخوانید.

در بیماری های ناشی از اضافه بار آهن، بیوپسی می تواند میزان رسوب را نشان دهد، هرچند امروزه با ام آر آی و آزمایش ژنتیکی، نیاز به آن کمتر شده است؛ جزئیات این موضوع در مقاله «هموکروماتوز: وقتی آهن در بدن و کبد جمع می شود» آمده است.

در بیماران مبتلا به سیروز پیشرفته، که ممکن است به عوارضی مثل واریس مری یا اختلال عملکرد مغزی مبتلا شوند، معمولا تشخیص سیروز بدون بیوپسی هم میسر است و نمونه برداری تنها در شرایط خاص مطرح می شود. اطلاعات بیشتر درباره این عوارض را در مقالات «واریس مری در سیروز: خطر خونریزی و پیشگیری» و «انسفالوپاتی کبدی: گیجی و خواب آلودگی در بیماری کبد» بخوانید.

دمنوش های گیاهی؛ خارمریم و جایگاه آن ها قبل و بعد از بیوپسی

بسیاری از بیماران کبدی در کنار مراحل تشخیص و درمان، به دنبال راهکارهای گیاهی برای حمایت از کبد خود هستند. خارمریم یکی از شناخته شده ترین گیاهان در این زمینه است و ماده موثره آن، سیلیمارین، به دلیل خاصیت آنتی اکسیدانی و حمایت از سلول های کبدی در مطالعات مختلف بررسی شده است. دمنوش های گیاهی دیگر نیز گاهی برای حمایت گوارشی کلی مصرف می شوند.

با این حال، در زمینه بیوپسی کبد، نکته ایمنی مهمی وجود دارد: برخی ترکیبات گیاهی و مکمل ها می توانند بر انعقاد خون یا متابولیسم داروها اثر بگذارند. به همین دلیل، لازم است پیش از بیوپسی، فهرست کامل داروها، مکمل ها و دمنوش هایی که مصرف می کنید را به پزشک اطلاع دهید و قطع یا ادامه آن ها را تنها با نظر او تعیین کنید. هیچ دمنوش یا مکمل گیاهی جایگزین بیوپسی، تشخیص پزشکی یا درمان بیماری کبدی نمی شود.

لیورسیل، محصولی با پایه خارمریم، در دسته محصولات حمایت کننده کلی از عملکرد کبد قرار می گیرد و ممکن است در کنار مسیر تشخیص و درمان اصلی و با اطلاع پزشک معالج، به عنوان بخشی حمایتی در نظر گرفته شود؛ این محصول جایگزین بیوپسی، دارو یا پیگیری پزشکی نیست.

باورهای نادرست رایج درباره بیوپسی کبد

باور اول: بیوپسی کبد باعث پخش شدن بیماری یا سرطان در بدن می شود. این باور شایع است، اما در عمل، خطر پخش سلول ها در مسیر سوزن بسیار نادر گزارش شده است و پزشک پیش از نمونه برداری از توده ها، این موضوع را در تصمیم گیری در نظر می گیرد.

باور دوم: بیوپسی کبد بسیار دردناک و غیرقابل تحمل است. با بی حسی موضعی، بیشتر بیماران دردی کوتاه و قابل تحمل را گزارش می کنند و ناراحتی بعد از آن معمولا با مراقبت مناسب کنترل می شود.

باور سوم: اگر بیوپسی را انجام ندهم، تشخیص ناقص می ماند. در بسیاری از بیماران، روش های غیرتهاجمی برای ارزیابی کافی هستند. بیوپسی تنها در موارد خاص و با تصمیم پزشک لازم می شود.

باور چهارم: بعد از بیوپسی باید چند هفته در بستر ماند. اکثر بیماران طی چند روز به فعالیت عادی برمی گردند و تنها از فعالیت سنگین و ورزش شدید تا حدود یک هفته منع می شوند.

باور پنجم: نتیجه بیوپسی به تنهایی تعیین کننده همه چیز است. نتیجه بیوپسی تنها بخشی از تصویر کامل است و باید در کنار سایر یافته ها تفسیر شود.

کلام آخر

بیوپسی کبد روشی است که در موارد مشخص، اطلاعاتی بی نظیر درباره بافت کبد در اختیار پزشک قرار می دهد. با انتخاب درست بیمار، آمادگی کامل، انجام توسط تیم باتجربه و رعایت مراقبت های بعد از پروسیجر، این نمونه برداری در اکثر بیماران با ناراحتی کوتاه مدت و بدون عارضه جدی انجام می شود. مهم ترین گام برای کاهش نگرانی، گفت وگوی روشن با پزشک است: بپرسید چرا بیوپسی لازم است، چه روشی انتخاب می شود، چه آمادگی هایی لازم است و نتیجه چه تاثیری بر برنامه درمان شما خواهد داشت. تصمیم آگاهانه، نخستین قدم در مسیری امیدبخش و منظم برای مراقبت از کبد است.

محصولات حمایت کننده کبد ویسنا فارما، از جمله لیورسیل، برای تهیه محصول شما می‌توانید به صفحه “از کجا بخریم؟” مراجعه کنید و از داروخانه های آنلاین سفارش خود را ثبت کنید.

سوالات متداول درباره بیوپسی کبد

منابع علمی

• انجمن مطالعات بیماری های کبدی آمریکا (AASLD)
• انجمن اروپایی مطالعات کبد (EASL)
• مؤسسه ملی دیابت و بیماری های گوارشی و کلیوی آمریکا (NIDDK)

هشدار پزشکی

اطلاعات این مقاله جنبه آموزشی دارد و جایگزین تشخیص و مشاوره پزشک متخصص نیست. تصمیم برای انجام بیوپسی کبد، آمادگی و مراقبت های بعد از آن باید زیر نظر پزشک معالج انجام شود.