خواهر و برادر فرد معتاد: نقش فراموش شده در خانواده و راه های حمایت

خواهر و برادر فرد معتاد یکی از فراموش شده ترین اعضای خانواده در مسیر اعتیاد و بهبودی هستند. وقتی یکی از فرزندان خانه درگیر مواد می شود، تمام توجه والدین به او می رود: نگرانی، پیگیری، هزینه، بحران ها و ملاقات های درمانی. در این میان، خواهر یا برادری که مشکلی ندارد، اغلب بی صدا کنار می ایستد. او شاهد دعواها و دروغ ها و نگرانی های شبانه است، اما کمتر کسی از او می پرسد حالش چطور است. اگر شما خواهر یا برادر کسی هستید که با اعتیاد درگیر است، این مقاله برای شماست. اگر پدر یا مادر هستید، این مقاله به شما نشان می دهد فرزند دیگرتان هم به دیده شدن نیاز دارد.

در این راهنما توضیح می دهیم که اعتیاد یکی از اعضای خانواده چه اثری بر خواهر و برادر فرد معتاد می گذارد، چه احساساتی طبیعی هستند، چه مشکلاتی ممکن است پیش بیاید و چگونه می توان هم از خود مراقبت کرد و هم حمایتی سالم و مؤثر از عزیز درگیر اعتیاد داشت. این مقاله بخشی از آکادمی ترک اعتیاد ویسنا فارما است و برای دیدن تصویر کامل مسیر بهبودی می توانید راهنمای کامل آن را هم بخوانید.

هشدار پزشکی: این مقاله صرفاً جهت اطلاع رسانی است و جایگزین تشخیص، نسخه یا مشاوره ی مستقیم پزشک یا روان شناس نیست. ترک مواد بدون نظارت پزشک خطرناک است. در شرایط اورژانسی یا بحران با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ و برای خطر جانی با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

چرا خواهر و برادر فرد معتاد فراموش می شوند؟

در بیشتر خانواده ها، اعتیاد مانند یک بحران دائمی عمل می کند. وقتی یکی از اعضا درگیر ماده است، خانواده به مرور دور او می چرخد. والدین نگران، خسته و گاهی خشمگین هستند و انرژی عاطفی آن ها صرف کنترل بحران می شود. نتیجه ی طبیعی این وضعیت این است که فرزند دیگر، یعنی خواهر و برادر فرد معتاد، کمتر دیده می شود.

این فراموش شدن معمولاً از سر بی مهری نیست. والدین گاهی فکر می کنند فرزند دیگرشان «خوب است و مشکلی ندارد»، پس تمام توجه خود را به فرزند درگیر می دهند. خود خواهر و برادر فرد معتاد هم اغلب می خواهند باری به دوش خانواده نباشند، پس احساسات خود را پنهان می کنند. آن ها یاد می گیرند آرام، مطیع و بی نیاز باشند و دردسر ایجاد نکنند. این الگو در کوتاه مدت خانواده را آرام نگه می دارد، اما برای خواهر و برادر فرد معتاد در بلندمدت هزینه ی سنگینی دارد.

مؤسسه ی ملی سوءمصرف مواد آمریکا (NIDA) اعتیاد را این گونه توصیف می کند:

“a chronic, relapsing disorder”

ترجمه: اختلالی مزمن و عودکننده.

به نقل از NIDA

وقتی بیماری مزمن است و عود دارد، اثرش بر خانواده هم کوتاه مدت نیست. سال ها تنش، نگرانی و بی ثباتی بر زندگی خواهر و برادر فرد معتاد اثر می گذارد. برای آشنایی با نقش کل خانواده، مقاله ی نقش خانواده در ترک اعتیاد را بخوانید.

احساسات رایج خواهر و برادر فرد معتاد

نخستین نکته این است که هر احساسی که دارید طبیعی است. خواهر و برادر فرد معتاد معمولاً مجموعه ای از احساسات متناقض را همزمان تجربه می کنند. دانستن این احساسات، اولین قدم برای کنار آمدن با آن هاست.

خشم و دلخوری

خشم یکی از شایع ترین احساسات است. ممکن است از عزیزتان به خاطر دروغ ها، دعواها یا آسیبی که به خانواده زده عصبانی باشید. ممکن است از والدین هم دلخور باشید، چون احساس می کنید همه ی توجه به او می رسد. این خشم نشانه ی بد بودن شما نیست و بخشی از واکنش طبیعی به یک وضعیت غیرعادی است.

احساس گناه

بعضی از خواهر و برادر فرد معتاد فکر می کنند اگر بهتر رفتار می کردند یا مراقبت بیشتری می کردند، اعتیاد پیش نمی آمد. این باور نادرست است. اعتیاد یک بیماری پیچیده با عوامل ژنتیکی، روانی و محیطی است و هیچ خواهر یا برادری باعث آن نمی شود. گناه دیگری هم وجود دارد: احساس گناه از اینکه زندگی خودتان در جریان است در حالی که او رنج می کشد.

شرم و پنهان کاری

بسیاری از خواهر و برادر فرد معتاد از گفتن حقیقت به دوستان، همکلاسی ها یا همکاران می ترسند. انگ اجتماعی اعتیاد، شرم را زیاد می کند و فرد را وادار به پنهان کاری می کند. این پنهان کاری او را تنها می گذارد و فرصت دریافت حمایت را از او می گیرد. اگر می خواهید بدانید شرم چگونه بر بهبودی اثر می گذارد، علائم ترک مواد و مراحل ترک اعتیاد به شما کمک می کنند مسیر را بهتر بشناسید.

ترس و نگرانی دائمی

ترس از تماس تلفنی در دل شب، ترس از مرگ احتمالی و ترس از اینکه چه کسی بعد از والدین مراقب او خواهد بود، همراه همیشگی خواهر و برادر فرد معتاد است. این نگرانی مزمن می تواند به اضطراب و بی خوابی تبدیل شود.

حسادت و احساس نادیده شدن

وقتی تمام توجه خانواده به یک نفر می رود، دیگران ممکن است احساس حسادت یا بی ارزشی کنند. این حسادت معمولاً با گناه همراه می شود و فرد خودش را سرزنش می کند. اما این احساس هم طبیعی است و باید به رسمیت شناخته شود.

غم و سوگ

خواهر و برادر فرد معتاد معمولاً سوگ عزیزی را تجربه می کنند که هنوز زنده است. آن ها نبود رابطه ی قدیمی، آدمی که او قبلاً بود و آینده ای که تصور می کردند را سوگواری می کنند. این سوگ مبهم، یکی از سخت ترین احساسات است، چون کسی آن را جدی نمی گیرد.

تأثیر اعتیاد بر زندگی خواهر و برادر فرد معتاد

اثرات اعتیاد روی خواهر و برادر فرد معتاد فقط احساسی نیست. در زندگی روزمره هم ردپا می گذارد. جدول زیر مهم ترین حوزه ها را نشان می دهد.

حوزه ی زندگی	تأثیر رایج	نشانه هایی که باید دید
سلامت روان	اضطراب، افسردگی، تنش مزمن	بی خوابی، بی حوصلگی، تپش قلب، گریه های بی دلیل
تحصیل و کار	افت تمرکز و عملکرد	غیبت، افت نمره، فراموشی
روابط اجتماعی	کناره گیری یا پنهان کاری	دوری از دوستان، دروغ درباره ی مشکلات خانه
روابط عاطفی	مشکل در اعتماد و صمیمیت	ترس از رها شدن، بدگمانی
نقش خانوادگی	بزرگ شدن زودهنگام و مسئولیت بیش از سن	مراقبت از والدین یا خواهر و برادر کوچک تر
وضعیت مالی	فشار اقتصادی خانواده	کنار گذاشتن آرزوها یا پس انداز
سلامت جسمی	خستگی و دردهای عصبی	سردرد، دل درد، بی اشتهایی

این اثرات در خواهر و برادر فرد معتاد یکسان نیست. بعضی از خواهر و برادر فرد معتاد بسیار مقاوم می مانند و حتی از این تجربه رشد می کنند، اما بعضی ها بدون حمایت دچار مشکلات جدی تری می شوند. اگر نشانه های اضطراب یا افسردگی را در خود می بینید، مقاله های اعتیاد و اضطراب و اعتیاد و افسردگی را بخوانید و در صورت تداوم، به روان شناس مراجعه کنید.

نقش هایی که خواهر و برادر فرد معتاد ناخواسته می پذیرند

پژوهشگران خانواده درمانی مشاهده کرده اند که فرزندان خانواده های درگیر اعتیاد، اغلب بی آنکه آگاه باشند، نقش های ثابتی می پذیرند. این نقش ها مدل هایی برای فهم رفتار هستند و برچسب علمی قطعی نیستند، اما بسیاری از خواهر و برادر فرد معتاد خودشان را در آن ها می بینند.

• فرزند مسئول و بی نقص: سعی می کند همه چیز را درست کند و با نمره و رفتار عالی، از غم والدین بکاهد. زیر این ظاهر موفق، فشار و ترس از اشتباه پنهان است.
• فرزند گم شده: ساکت و دور می ماند و سعی می کند دیده نشود تا مشکلی اضافه نکند. این فرد اغلب تنهاترین عضو خانواده است.
• فرزند دلقک: با شوخی و خنده تنش خانه را کم می کند و درد خودش را پشت لبخند پنهان می کند.
• فرزند سرزنش شده: به خاطر اعتراض یا شورش، مقصر مشکلات شناخته می شود و گاهی خودش هم وارد رفتارهای پرخطر می شود.

هیچ یک از این نقش ها تقصیر شما به عنوان خواهر و برادر فرد معتاد نیست. این ها راه هایی بوده اند که برای زنده ماندن در یک محیط پرتنش آموخته اید. اگر امروز خودتان را در یکی از این نقش ها می بینید، می توانید آگاهانه آن را کنار بگذارید و رفتار سالم تری انتخاب کنید. وقتی نقش مراقب بودن بیش از حد می شود، مقاله ی وابستگی عاطفی توضیح می دهد چگونه از آن بیرون بیاییم.

آیا خواهر و برادر فرد معتاد در خطر بیشتری هستند؟

یک نگرانی رایج این است که خواهر و برادر فرد معتاد خودشان هم دچار اعتیاد شوند. واقعیت این است که سابقه ی خانوادگی اعتیاد یک عامل خطر شناخته شده است. هم ژنتیک و هم محیط خانواده می توانند در این خطر نقش داشته باشند. اما خطر بیشتر به معنای سرنوشت قطعی نیست و بسیاری از خواهر و برادر فرد معتاد هرگز دچار اعتیاد نمی شوند.

چند اقدام ساده می توانند خطر را کم کنند:

• داشتن گفتگوی صادقانه درباره ی اعتیاد با روان شناس یا مشاور و پرسیدن سؤال های خود.
• شناخت عوامل خطر شخصی، مثل استرس زیاد، افسردگی و فشار همسالان.
• پرهیز از مصرف مواد به عنوان راه فرار از احساسات.
• ساختن شبکه ای از دوستان و فعالیت های سالم.
• در صورت نیاز، دریافت حمایت حرفه ای زودتر از موعد.

اگر خواهر یا برادر شما نوجوان است، توجه بیشتری لازم است. مغز نوجوان آسیب پذیرتر است و مقاله ی اعتیاد در نوجوانان نشانه های هشدار را توضیح می دهد. برای شناخت اثر مواد مختلف هم می توانید انواع مواد مخدر و اعتیادآور را مطالعه کنید.

چگونه از خودمان مراقبت کنیم؟

مهم ترین اصلی که خواهر و برادر فرد معتاد باید یاد بگیرند این است: شما نمی توانید دیگری را درمان کنید، اما می توانید از خودتان مراقبت کنید. گروه های حمایتی خانواده، مثل گروه های نارانون، سه اصل ساده را به اعضایش یاد می دهند: شما علت اعتیاد او نیستید، نمی توانید آن را کنترل کنید و نمی توانید آن را درمان کنید. پذیرفتن این سه اصل، باری سنگین را از دوش شما برمی دارد.

برای مراقبت از خود این کارها کمک می کنند:

1. به احساسات خود اجازه ی بودن بدهید. خشم، ترس و غم را سرکوب نکنید. آن ها را بنویسید یا با کسی که به او اعتماد دارید در میان بگذارید.
2. با یک متخصص صحبت کنید. روان شناس یا مشاور خانواده می تواند به شما کمک کند احساسات را مرتب کنید و الگوهای ناسالم را تغییر دهید.
3. به گروه حمایتی بپیوندید. شنیدن تجربه ی کسانی که وضعیتی مثل شما دارند، احساس تنهایی را کم می کند.
4. زندگی خود را متوقف نکنید. درس، کار، دوستی، ورزش و تفریح شما حق شماست و گناه نیست.
5. مرز بگذارید. در ادامه توضیح می دهیم.
6. مراقب بدن خود باشید. خواب، تغذیه و تحرک پایه ی تحمل استرس هستند. مقاله های بی خوابی در دوره ی ترک، ورزش در دوره ی ترک و تغذیه در دوره ی ترک برای خانواده ها هم کاربرد دارند.

پیشنهاد حمایتی: اگر پزشک یا متخصص شما صلاح بداند، داروی گیاهی دتوکسین ویسنا فارما که از گیاه تلخ بیان تهیه می شود، می تواند به عنوان مکمل حمایتی در کنار مراقبت از خود مطرح شود. این محصول درمان اضطراب، افسردگی یا اعتیاد نیست و جایگزین دارو، روان درمانی یا مشاوره ی تخصصی نمی شود. پیش از مصرف حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

مرزگذاری سالم برای خواهر و برادر فرد معتاد

مرز یعنی تعریف اینکه شما حاضرید چه کاری انجام دهید و چه کاری نه. مرز تنبیه یا قطع رابطه نیست، بلکه راهی برای حفظ سلامت شما و رابطه است. خواهر و برادر فرد معتاد معمولاً در این زمینه مشکل دارند، چون می ترسند با مرز گذاشتن او را رها کنند یا گناه کنند.

نمونه هایی از مرزهای سالم:

• «من پول نقد نمی دهم، اما حاضرم تو را به جلسه ی درمان ببرم.»
• «اگر تحت تأثیر ماده هستی، نمی توانم با تو صحبت کنم. وقتی آرام شدی با کمال میل صحبت می کنیم.»
• «من دروغ هایت را برای والدین پنهان نمی کنم، ولی دوستت دارم.»
• «من قرضی از تو نمی گیرم و وسایلم را در دسترس نمی گذارم.»

مرزها باید روشن، آرام و ثابت باشند. تهدیدی که اجرا نمی شود، اعتبار شما را کم می کند. هنگام گفتن مرز، رفتار را نقد کنید و شخصیت او را نه. اگر می خواهید برخورد با فرد درگیر را بهتر یاد بگیرید، مقاله ی چگونه با فرد معتاد رفتار کنیم را بخوانید.

چگونه می توان از خواهر یا برادر معتاد حمایت کرد؟

مراقبت از خود به معنای رها کردن او نیست و خواهر و برادر فرد معتاد هم می توانند هر دو را با هم داشته باشند. خواهر و برادر فرد معتاد می توانند نقش مهمی در مسیر بهبودی داشته باشند، به شرطی که در چارچوب سالم باشد. این راه ها کمک می کنند:

• با مهربانی گوش کنید. بسیاری از افراد درگیر اعتیاد از قضاوت می ترسند و به کسی اعتماد ندارند. شنونده ی بدون قضاوت بودن می تواند اولین قدم او برای کمک خواستن باشد.
• درباره ی درمان اطلاعات داشته باشید. آشنایی با روش های درمان اعتیاد به شما کمک می کند در لحظه ی آمادگی او گزینه های درست را معرفی کنید.
• از پیشنهاد درمان نترسید. می توانید با آرامش بگویید نگران او هستید و آماده اید در پیدا کردن کمک همراهی کنید.
• ترک بدون نظارت پزشک را توصیه نکنید. درباره ی خطرهای ترک ناگهانی، ترک اعتیاد در خانه و عوارض ترک ناگهانی مواد را بخوانید.
• قدردان تلاش های کوچک باشید. هر روز بدون مصرف، یک موفقیت است.
• لغزش را پایان راه ندانید. عود جزو مسیر بیماری مزمن است و می توانید درباره ی آن در پیشگیری از عود اعتیاد بخوانید.
• درمانگر او نشوید اما کنارش بمانید. حمایت خواهر و برادر فرد معتاد یعنی حضور سالم، نه پوشاندن پیامدها یا تحمل رفتار آسیب زننده.

چه چیزی را نباید انجام دهیم؟

بعضی رفتارهای خواهر و برادر فرد معتاد با نیت خوب انجام می شوند اما اوضاع را بدتر می کنند:

• پوشاندن پیامدها: پرداخت بدهی ها یا عذرخواهی از طرف فرد، فرصت یادگیری را می گیرد.
• بازجویی و جاسوسی: اعتماد را کم می کند و فرد را پنهان کارتر می کند.
• مقایسه و تحقیر: جمله هایی مثل «ببین من چطور زندگی می کنم» شرم را بیشتر می کند.
• مصرف مشترک یا کنار آمدن با مصرف: حتی به عنوان همراهی، خطرناک و غیرقابل قبول است.
• قهر کامل و بی خبر ماندن: مگر در موارد خطر جانی، قطع کامل ارتباط معمولاً امید را از بین می برد.
• قبول نقش درمانگر: شما خواهر یا برادر هستید و درمانگر نیستید. درمان وظیفه ی متخصصان است.

والدین چگونه می توانند فرزند دیگر را ببینند؟

اگر پدر یا مادر هستید و فرزند شما درگیر اعتیاد است، به یاد داشته باشید که فرزند دیگرتان که خواهر و برادر فرد معتاد است، هم نیاز دارد دیده شود. چند اقدام ساده تفاوت بزرگی ایجاد می کند:

1. زمان اختصاصی بگذارید. حتی نیم ساعت در هفته که فقط با او باشید و درباره ی خودش صحبت کنید.
2. سؤال بپرسید. «تو چه احساسی داری؟» ساده ترین و مؤثرترین جمله است.
3. صادق باشید. متناسب با سن، توضیح دهید که اعتیاد بیماری است و تقصیر او نیست.
4. مسئولیت بیش از سن به او ندهید. او نباید ناظر یا درمانگر برادر یا خواهرش باشد.
5. از او تشکر کنید و قدردان باشید. اما از او انتظار کمال نداشته باشید.
6. برای او هم کمک حرفه ای در نظر بگیرید. مشاوره ی فردی یا خانوادگی می تواند آسیب های دراز مدت را کم کند.
7. زندگی عادی خانواده را حفظ کنید. جشن ها، مراسم و برنامه های روزمره را فقط به خاطر بحران لغو نکنید.

چه زمانی باید کمک فوری گرفت؟

اگر خواهر یا برادر شما یا هر عضو دیگر خانواده علائم زیر را دارد، منتظر نمانید:

• بی هوشی، تنفس بسیار کند یا تشنج پس از مصرف ماده.
• اظهار قصد آسیب به خود یا دیگران.
• توهم، هذیان یا رفتار خطرناک و پرخاشگری شدید.
• علائم شدید ترک مثل لرزش، تعریق زیاد و گیجی، به ویژه پس از قطع الکل یا آرام بخش ها.

در این شرایط فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و در صورت نیاز به حمایت اجتماعی و روانی با ۱۲۳. اگر خودتان دچار افکار آسیب به خود هستید یا احساس می کنید دیگر تحمل ندارید، همین الان با اورژانس یا یک فرد مورد اعتماد صحبت کنید و تنها نمانید.

بهبودی خانوادگی یعنی بهبودی همه

اعتیاد بیماری یک نفر نیست، اثرش بر همه ی خانواده می افتد. خواهر و برادر فرد معتاد همان قدر نیاز به دیده شدن و حمایت دارند که خود فرد درگیر. وقتی خانواده درمان را فقط درباره ی فرد معتاد می بیند، خواهر و برادر به عنوان قربانیان خاموش بحران می مانند. اما وقتی همه ی اعضا در مسیر بهبودی سهیم می شوند، شانس بهبود پایدار برای همه بیشتر می شود.

اگر شما خواهر یا برادر یک فرد معتاد هستید، تنها نیستید و احساسات شما معتبر است. می توانید هم عاشق او باشید و هم از رفتارش آزرده شوید. می توانید هم کمک کنید و هم مرز بگذارید. مراقبت از خود خودخواهی نیست، بلکه پایه ی هر حمایت پایدار است. به یاد داشته باشید که اعتیاد قابل درمان است، هرچند هیچ روش معجزه آسا یا درمان قطعی تضمینی وجود ندارد. آکادمی ترک اعتیاد ویسنا فارما برای هر مرحله از این مسیر مقاله و راهنما دارد و می توانید گام به گام جلو بروید.

برای شروع مسیر بهبودی خانواده: رزرو مشاوره رایگان با متخصص ویسنا فارما و تهیه داروی گیاهی دتوکسین

سوالات متداول درباره خواهر و برادر فرد معتاد

منابع علمی

• مؤسسه ی ملی سوءمصرف مواد آمریکا (NIDA)
• سازمان بهداشت جهانی (WHO)