روان پریشی ناشی از مواد: علائم، علت ها و تفاوت با اسکیزوفرنی

روان پریشی ناشی از مواد یکی از ترسناک ترین تجربه های مرتبط با اعتیاد است، هم برای خود فرد و هم برای کسانی که کنار او هستند. تصور کنید عزیزتان ناگهان صداهایی می شنود که وجود ندارند، به شما یا همسایه ها بدگمان می شود یا باور دارد کسی او را تعقیب می کند. در چنین لحظه ای اولین سؤال بیشتر خانواده ها این است که آیا او دیوانه شده یا بیماری روانی دائمی گرفته است.

خبر نسبتاً امیدوارکننده این است که روان پریشی ناشی از مواد، در بسیاری از موارد، پس از قطع ماده و درمان مناسب فروکش می کند. با این حال، این وضعیت را نباید دست کم گرفت، چون هم برای خود فرد و هم برای اطرافیان خطرناک است و گاهی نشانه ی یک بیماری روانی عمیق تر مثل اسکیزوفرنی است.

در این راهنما به زبان ساده توضیح می دهیم که روان پریشی ناشی از مواد چیست، چه علائمی دارد، چه موادی بیشتر آن را ایجاد می کنند، چه تفاوتی با اسکیزوفرنی دارد، چگونه تشخیص داده و درمان می شود و خانواده در لحظه ی بحران چه باید بکند. این مقاله بخشی از آکادمی ترک اعتیاد ویسنا فارما است و برای دیدن تصویر کامل مسیر بهبودی می توانید راهنمای کامل آن را هم بخوانید.

هشدار پزشکی: این مقاله صرفاً جهت اطلاع رسانی است و جایگزین تشخیص، نسخه یا مشاوره ی مستقیم پزشک نیست. ترک مواد بدون نظارت پزشک خطرناک است. اگر فردی دچار توهم یا هذیان شدید است، خود یا دیگران را تهدید می کند یا رفتار خطرناک دارد، فوراً با اورژانس ۱۱۵ و در صورت نیاز به حمایت اجتماعی با ۱۲۳ تماس بگیرید.

روان پریشی ناشی از مواد چیست؟

روان پریشی ناشی از مواد حالتی است که در آن فرد در جریان مصرف یک ماده، در زمان مسمومیت یا پس از قطع آن (دوره ی ترک) دچار علائم روان پریشی می شود. روان پریشی یعنی ارتباط ذهن با واقعیت دچار اختلال می شود. فرد چیزهایی می بیند یا می شنود که دیگران نمی شنوند و باورهایی پیدا می کند که با واقعیت جور درنمی آید، ولی برای خود او کاملاً واقعی هستند.

مؤسسه ی ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) روان پریشی را مجموعه ای از نشانه ها می داند که با “some loss of contact with reality” همراه هستند.

ترجمه: نوعی از دست رفتن ارتباط با واقعیت.

به نقل از NIMH

نکته ی کلیدی در روان پریشی ناشی از مواد، رابطه ی زمانی علائم با مصرف ماده است. علائم معمولاً در طول مصرف یا در دوره ی ترک شروع می شوند و بدون ماده بروز نمی کردند. اگر پس از قطع ماده، علائم طی چند روز تا چند هفته فروکش کند، پزشکان بیشتر به روان پریشی ناشی از مواد فکر می کنند. اما اگر علائم یک ماه یا بیشتر پس از قطع ماده هم ادامه پیدا کند، احتمال یک اختلال روان پریشی مستقل مطرح می شود. این تفاوت بعداً در بخش مقایسه با اسکیزوفرنی کامل تر توضیح داده شده است.

برای شناخت اینکه هر ماده چه اثری بر مغز و رفتار دارد، مقاله ی انواع مواد مخدر و اعتیادآور را بخوانید. اگر می خواهید با گزینه های درمان آشنا شوید، روش های درمان اعتیاد نقطه ی شروع خوبی است.

علائم روان پریشی ناشی از مواد

علائم روان پریشی ناشی از مواد می توانند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند، اما معمولاً در چند دسته قرار می گیرند. دانستن این علائم به خانواده کمک می کند زودتر متوجه خطر شود و کمک بگیرد.

توهم

توهم یعنی دیدن، شنیدن، حس کردن یا بوییدن چیزی که وجود خارجی ندارد. در روان پریشی ناشی از مواد، توهم شنوایی (شنیدن صدا یا پچ پچ) و توهم بینایی (دیدن سایه، حشره یا آدم) شایع هستند. احساس حرکت چیزی زیر پوست هم در برخی افراد، به ویژه در مصرف مواد محرک، گزارش می شود. هر چه توهم ها واضح تر باشند، فرد کمتر می تواند آن ها را از واقعیت جدا کند.

هذیان

هذیان باور ثابت و نادرستی است که با دلیل و منطق تغییر نمی کند. شایع ترین نوع آن در روان پریشی ناشی از مواد، هذیان گزند و آسیب است. فرد معتقد است کسی او را تعقیب می کند، می خواهد او را مسموم کند یا تلفن و خانه اش شنود دارد. گاهی هذیان های دیگر مثل بدگمانی شدید به همسر نیز دیده می شود.

گفتار و رفتار آشفته

فرد ممکن است سریع و بی ربط صحبت کند، موضوع را مدام عوض کند یا جمله هایش معنای روشنی نداشته باشد. رفتارهایی مثل قفل کردن در و پنجره، پنهان شدن، پوشاندن دوربین ها یا بی دلیل از خانه فرار کردن هم در این دسته می گنجد.

بی خوابی و بی قراری شدید

بسیاری از افراد در حین روان پریشی ناشی از مواد، چند شبانه روز نمی خوابند. این بی خوابی هم نتیجه ی ماده است و هم علائم را شدیدتر می کند. تحریک پذیری، پرخاشگری و بی قراری حرکتی نیز در این دوره شایع است.

تغییر در احساس و رفتار اجتماعی

ترس شدید، اضطراب، شک به اطرافیان، گوشه گیری و واکنش های هیجانی نامتناسب از نشانه های همراه هستند. گاهی خانواده فکر می کند فرد عمداً بدرفتاری می کند، در حالی که او در واقعیت ترسناکی گرفتار شده است. اگر اضطراب از علائم اصلی است، مقاله ی اعتیاد و اضطراب را هم ببینید.

کدام مواد باعث روان پریشی ناشی از مواد می شوند؟

تقریباً هر ماده ای که بر مغز اثر بگذارد، در شرایط خاص می تواند روان پریشی ایجاد کند، اما بعضی مواد بیشتر از بقیه با این مشکل ارتباط دارند. جدول زیر خلاصه ای ساده است. این جدول فقط جنبه ی آموزشی دارد و نام تجاری یا روش تهیه ی هیچ ماده ای در آن نیامده است.

ماده (نام علمی یا عمومی)	الگوی شایع	نکته ی مهم
متامفتامین (شیشه)	هذیان بدگمانی و توهم، به ویژه با مصرف مکرر و کم خوابی	از رایج ترین علت های روان پریشی ناشی از مواد است
کوکائین	بدگمانی شدید، احساس تعقیب شدن	معمولاً با فروکش مسمومیت کم می شود
حشیش و ماری جوانا	توهم، بدگمانی، در موارد پرقدرت و مصرف زیاد شدیدتر	در افراد مستعد خطر ادامه ی علائم بیشتر است
کانابینوئیدهای صنعتی	علائم شدید و غیرقابل پیش بینی	اغلب شدیدتر از حشیش طبیعی
داروهای توهم زا	تغییر شدید ادراک، گاهی ترس و هذیان	معمولاً کوتاه مدت اما می تواند خطرناک باشد
الکل	توهم شنوایی (هذیان گویی الکلی) و در ترک شدید دلیریوم	ترک الکل بدون نظارت پزشک خطرناک است
داروهای آرام بخش و خواب آور	روان پریشی در دوره ی ترک ناگهانی	ترک ناگهانی ممکن است تشنج هم ایجاد کند

اگر نگران مصرف متامفتامین هستید، مقاله ی ترک شیشه توضیح می دهد چرا این ماده این قدر با روان پریشی ارتباط دارد. درباره ی ترک حشیش و داروهای آرام بخش هم مقاله های ترک حشیش و ماری جوانا و قرص های اعتیادآور را ببینید. درباره ی الکل نیز ترک الکل را بخوانید.

چرا مواد باعث روان پریشی می شوند؟

پاسخ دقیق و کامل این سؤال هنوز موضوع پژوهش است، اما چند سازوکار شناخته شده اند. بسیاری از این مواد، به ویژه مواد محرک، سطح دوپامین را در مغز به شدت بالا می برند. دوپامین ناقل عصبی مهمی در سیستم پاداش و نیز در شکل گیری معنا و اهمیت رویدادهاست. وقتی دوپامین بیش از حد افزایش پیدا کند، مغز به چیزهای بی اهمیت، معنای بیش از اندازه می دهد و همین زمینه ی شکل گیری بدگمانی و هذیان می شود.

چند عامل دیگر هم در بروز روان پریشی ناشی از مواد نقش دارند:

• مقدار و تکرار مصرف: مصرف زیاد، مکرر و طولانی خطر را بالا می برد.
• کم خوابی طولانی: چند شب بی خوابی پی درپی خودش می تواند توهم ایجاد کند و مصرف ماده این اثر را چند برابر می کند.
• استعداد زمینه ای: سابقه ی خانوادگی اسکیزوفرنی یا اختلال دوقطبی، خطر را بیشتر می کند.
• سن شروع مصرف: مغز نوجوان آسیب پذیرتر است. درباره ی این گروه، اعتیاد در نوجوانان را بخوانید.
• ترکیب چند ماده: مصرف هم زمان چند ماده خطر و شدت را افزایش می دهد.
• استرس و بیماری های روانی همراه: اضطراب، افسردگی یا آسیب روانی قبلی نیز زمینه ساز هستند. درباره ی این ارتباط، اعتیاد و افسردگی را مطالعه کنید.

تفاوت روان پریشی ناشی از مواد با اسکیزوفرنی

این بخش همان سؤالی را پاسخ می دهد که بسیاری از خانواده ها بیش از همه می پرسند. هر دو وضعیت علائم مشابهی دارند، یعنی توهم و هذیان، اما از نظر علت، زمان بندی و پیش آگهی تفاوت دارند. جدول زیر مهم ترین تفاوت ها را نشان می دهد.

ویژگی	روان پریشی ناشی از مواد	اسکیزوفرنی
ارتباط با ماده	علائم همراه مصرف یا ترک ماده شروع می شود	علائم مستقل از ماده وجود دارند
مدت علائم	معمولاً پس از قطع ماده در چند روز تا چند هفته کاهش می یابد	حداقل چند ماه ادامه دارد
شروع علائم	معمولاً ناگهانی و پس از مصرف یا قطع ماده	اغلب تدریجی و با تغییرات رفتاری پیش از اوج بیماری
نوع توهم	توهم بینایی، لامسه و شنوایی هر سه ممکن است	توهم شنوایی (شنیدن صدا) شایع تر است
بینش	فرد پس از فروکش علائم، اغلب به غیرواقعی بودن تجربه پی می برد	بینش اغلب مدت ها کم یا ناقص می ماند
سابقه ی خانوادگی	ممکن است باشد یا نباشد	اغلب سابقه ی خانوادگی بیشتر دیده می شود
علائم منفی	معمولاً کمتر است	بی انگیزگی، بی احساسی و انزوای مزمن شایع تر است
درمان	قطع ماده، مراقبت پزشکی و گاهی داروی کوتاه مدت	درمان دارویی و روان درمانی طولانی مدت

باید توجه داشته باشید که فقط با ظاهر علائم نمی شود این دو را از هم جدا کرد. تشخیص دقیق در دست روان پزشک است و گاهی چند هفته پیگیری لازم دارد. دلیل این تأخیر این است که پزشک باید ببیند بدون ماده، علائم باقی می مانند یا نه. اگر خودتان یا عزیزتان دچار این علائم شده اید، به جای حدس زدن، به روان پزشک مراجعه کنید.

آیا روان پریشی ناشی از مواد به اسکیزوفرنی تبدیل می شود؟

در بیشتر موارد خیر، اما در بخشی از افراد بله. مرور نظام مند و متاآنالیزی که در مجله ی Schizophrenia Bulletin در سال ۲۰۲۰ منتشر شد، نشان داد حدود یک چهارم افرادی که یک بار روان پریشی ناشی از مواد را تجربه کرده اند، در پیگیری بعدی تشخیص اسکیزوفرنی گرفته اند. این نسبت در روان پریشی مرتبط با حشیش بالاتر و در روان پریشی مرتبط با الکل یا آرام بخش ها پایین تر گزارش شده است.

این آمار دو پیام مهم دارد. پیام اول این است که روان پریشی ناشی از مواد را نباید یک اتفاق گذرا و بی اهمیت دانست. حتی اگر علائم فروکش کرد، ماندن در مسیر درمان و پیگیری با روان پزشک ضروری است. پیام دوم امیدوارکننده است: در اکثریت افراد، به ویژه با قطع کامل ماده و درمان مناسب، علائم برنمی گردند و فرد می تواند زندگی عادی و سالمی داشته باشد.

عواملی که احتمال ماندگاری یا تبدیل به اسکیزوفرنی را بیشتر می کنند عبارت اند از سابقه ی خانوادگی اسکیزوفرنی، شروع مصرف در نوجوانی، ادامه ی مصرف پس از اولین دوره ی روان پریشی و علائم طولانی تر از یک ماه پس از قطع ماده. اگر یکی از این موارد وجود دارد، پیگیری منظم با روان پزشک اهمیت دوچندان دارد.

روان پریشی ناشی از مواد چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص روان پریشی ناشی از مواد کار پزشک است و معمولاً از چند بخش تشکیل می شود. پزشک ابتدا شرح حال دقیق می گیرد: چه ماده ای، چه مقدار، از چه زمانی و علائم از کی شروع شده است. خانواده در این مرحله نقش حیاتی دارد، چون فرد روان پریش ممکن است نتواند ترتیب وقایع را درست توضیح دهد.

سپس پزشک به دنبال علت های پزشکی دیگر می گردد، چون بعضی بیماری ها هم می توانند علائم مشابهی ایجاد کنند. عفونت، ضربه به سر، اختلال متابولیک، مشکلات غدد، کم خونی شدید و دلیریوم از جمله این موارد هستند. آزمایش خون و ادرار، از جمله بررسی وجود ماده در بدن، گاهی در تشخیص کمک می کند، اما نتیجه ی منفی آن همیشه روان پریشی ناشی از مواد را رد نمی کند، چون ممکن است ماده از بدن دفع شده باشد.

در پایان، پزشک روند علائم را در طول زمان بررسی می کند. اگر علائم پس از قطع ماده و گذشت زمان کاهش یابد، تشخیص روان پریشی ناشی از مواد محتمل تر می شود. اگر علائم باقی بماند، بررسی برای اختلال روان پریشی مستقل ادامه پیدا می کند. وقتی اعتیاد و اختلال روانی همزمان وجود دارند، پزشک از اصطلاح تشخیص دوگانه استفاده می کند و هر دو را همزمان درمان می کند.

درمان روان پریشی ناشی از مواد

درمان روان پریشی ناشی از مواد باید زیر نظر پزشک انجام شود و هیچ روش خانگی جایگزین آن نیست. اجزای اصلی درمان معمولاً این ها هستند.

ایمنی و ارزیابی اولیه. مهم ترین هدف در ساعت های اول، حفظ ایمنی فرد و اطرافیان است. اگر فرد دچار هذیان یا پرخاشگری شدید است یا ممکن است به خود یا دیگران آسیب بزند، بستری در بیمارستان یا مرکز تخصصی می تواند ضروری باشد.

قطع ماده و مدیریت ترک. ادامه ی مصرف علائم را تشدید می کند. ترک باید با نظارت پزشک باشد، چون ترک ناگهانی برخی مواد، مثل الکل و آرام بخش ها، می تواند خطرناک باشد. درباره ی این ریسک می توانید عوارض ترک ناگهانی مواد و ترک اعتیاد در خانه را بخوانید.

درمان دارویی کوتاه مدت. گاهی روان پزشک برای کاهش توهم، هذیان و بی قراری داروهای ضدروان پریشی تجویز می کند. نوع، مقدار و مدت مصرف را فقط پزشک تعیین می کند و خودسرانه شروع یا قطع کردن این داروها خطرناک است.

مراقبت حمایتی. خواب، تغذیه و آرامش محیط نقش مهمی دارند. محیط کم تحریک، نور ملایم، پرهیز از بحث و حضور یک همراه آرام به کاهش ترس کمک می کند.

درمان اعتیاد. پس از فروکش علائم حاد، درمان اصلی اعتیاد شروع یا ادامه پیدا می کند. روان درمانی، مثل درمان شناختی رفتاری در اعتیاد، مهارت مقابله با میل به مصرف را تقویت می کند. دانستن مراحل ترک اعتیاد هم به خانواده کمک می کند انتظار واقع بینانه تری داشته باشد.

پیگیری بلندمدت. حتی پس از بهبودی ظاهری، ملاقات های منظم با روان پزشک ضروری است تا هر نشانه ی بازگشت یا شروع اختلال مستقل زود دیده شود.

خواب، استرس و بی قراری بعد از فروکش علائم

پس از گذر از مرحله ی حاد، بسیاری از افراد ماه ها با بی خوابی، استرس و بی قراری درگیر می مانند. این مشکلات خطر عود مصرف و بازگشت علائم را بالا می برند، پس باید جدی گرفته شوند. توصیه ی کلی این است که ساعت خواب و بیداری ثابت باشد، از کافئین و محرک ها پرهیز شود و برای هر دارو یا مکملی با پزشک مشورت شود. راه های مدیریت بی خوابی را در مقاله ی بی خوابی در دوره ی ترک توضیح داده ایم و برای کاهش استرس، ورزش در دوره ی ترک و تغذیه در دوره ی ترک گام های ساده و کم خطری هستند.

خانواده در لحظه ی بحران چه باید بکند؟

دیدن عزیزی که دچار توهم و هذیان شده، ترسناک است. اما واکنش آرام و آگاهانه ی خانواده می تواند تفاوت بزرگی ایجاد کند. این اصول را در نظر داشته باشید:

1. آرام بمانید. صدای بلند، فریاد و تهدید ترس فرد را بیشتر می کند. با لحن ملایم و جمله های کوتاه صحبت کنید.
2. با هذیان بحث نکنید. گفتن «این ها واقعی نیست» معمولاً فایده ندارد و فرد را دفاعی می کند. می توانید بگویید «می فهمم که می ترسی، من اینجا هستم و کنارت می مانم.»
3. ایمنی را در اولویت بگذارید. وسایل خطرناک مثل چاقو، کلید خودرو و مواد را از دسترس دور کنید و درهای خروجی را قفل نکنید که فرد احساس زندانی بودن نکند.
4. محیط را آرام کنید. صدا و نور را کم کنید و افراد غیرضروری را از اتاق بیرون ببرید.
5. تنها نگذارید. تا رسیدن کمک پزشکی، یک نفر آرام کنار فرد بماند.
6. اطلاعات را آماده کنید. نوع ماده، زمان آخرین مصرف، داروهای مصرفی و زمان شروع علائم را برای پزشک یادداشت کنید.
7. بدون قضاوت کمک بگیرید. اکنون وقت سرزنش نیست. خشم و سرزنش بعداً هم باید با راهنمایی مشاور بررسی شود. برای رفتار درست در این شرایط، چگونه با فرد معتاد رفتار کنیم را بخوانید.
8. از خودتان مراقبت کنید. مراقبت از فرد روان پریش خسته کننده است. درباره ی نقش و حدود خانواده، نقش خانواده در ترک اعتیاد را مطالعه کنید.

چه زمانی باید فوراً اورژانس خبر کرد؟

در موارد زیر منتظر نمانید و بی درنگ با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. در صورت نیاز به حمایت اجتماعی و روانی هم با ۱۲۳ در ارتباط باشید:

• فرد قصد آسیب زدن به خود یا دیگران را بیان می کند یا رفتار خشونت آمیز دارد.
• فرد دچار تشنج، بی هوشی، تنفس بسیار کند یا گیجی شدید و تب است.
• توهم و هذیان همراه با لرزش شدید، تعریق زیاد و تپش قلب پس از قطع الکل یا آرام بخش ها رخ داده است.
• فرد از خانه فرار کرده یا در خطر آسیب جدی، مثل پرت شدن از ارتفاع یا رفتن به خیابان، است.
• فرد چند شبانه روز نخوابیده و بی قراری شدید دارد.

پیشگیری از بازگشت روان پریشی ناشی از مواد

مؤثرترین راه پیشگیری، قطع کامل ماده ی محرک و ماندن در مسیر درمان است. مصرف دوباره ی همان ماده، حتی به مقدار کم، می تواند علائم را برگرداند و در بعضی افراد زودتر و شدیدتر از دفعه ی قبل ظاهر شود. چند اقدام کمک می کنند:

• با روان پزشک و درمانگر اعتیاد پیگیری منظم داشته باشید.
• محرک های مصرف مثل دوستان و مکان های قبلی را شناسایی و کم کنید.
• خواب منظم و کافی را جدی بگیرید.
• از ترکیب مواد و داروها بدون نظر پزشک پرهیز کنید.
• نشانه های هشدار اولیه مثل بدگمانی، کم خوابی شدید و صداهای مبهم را با خانواده و پزشک در میان بگذارید.
• برای برنامه ریزی بلندمدت، پیشگیری از عود اعتیاد را بخوانید.

روان پریشی ناشی از مواد قابل مدیریت است

روان پریشی ناشی از مواد تجربه ای ترسناک است، اما در بسیاری از موارد با قطع ماده، مراقبت پزشکی و پیگیری درست، علائم فروکش می کند و فرد به زندگی برمی گردد. مهم ترین نکته ها این است که این وضعیت را جدی بگیریم، آن را با اسکیزوفرنی اشتباه نگیریم و بدون ارزیابی روان پزشک نتیجه گیری نکنیم. تفاوت تشخیصی میان این دو، به خصوص از نظر زمان بندی علائم و ارتباط آن ها با ماده، تعیین کننده ی نوع درمان و پیگیری است.

اگر شما یا عزیزتان این علائم را تجربه می کنید، تنها نیستید و کمک گرفتن نشانه ی ضعف نیست. هر چه زودتر به پزشک مراجعه شود، خطر آسیب کمتر و شانس بهبودی بیشتر است. به یاد داشته باشید که هیچ روش معجزه آسا یا درمان قطعی تضمینی وجود ندارد و بهبودی مسیری تدریجی است. آکادمی ترک اعتیاد ویسنا فارما برای هر مرحله از این مسیر مقاله و راهنما دارد و می توانید گام به گام جلو بروید.

سوالات متداول

منابع علمی

• مؤسسه ی ملی سلامت روان آمریکا (NIMH)
• مؤسسه ی ملی سوءمصرف مواد آمریکا (NIDA)
• سازمان بهداشت جهانی (WHO)
• متاآنالیز تبدیل روان پریشی ناشی از مواد به اسکیزوفرنی (Schizophrenia Bulletin، ۲۰۲۰)