ترک حشیش و ماری جوانا: آیا واقعا اعتیاد آور است؟

گاهی حشیش و ماری جوانا با این تصور همراه هستند که چون از یک گیاه به دست می آیند، نمی توانند باعث وابستگی شوند. اما وقتی مصرف از یک تجربه گاه به گاه به مصرف منظم و روزانه تبدیل می شود، داستان می تواند کاملا متفاوت باشد. بعضی افراد بعد از قطع مصرف با بی خوابی، تحریک پذیری، اضطراب، کاهش اشتها و میل شدید به مصرف دوباره روبه رو می شوند.

پس آیا حشیش واقعا اعتیاد آور است؟ پاسخ علمی این است که بله، مصرف مکرر کانابیس می تواند به اختلال مصرف کانابیس یا Cannabis Use Disorder منجر شود. در این وضعیت، فرد با وجود پیامدهای منفی، کنترل مصرف را دشوار می بیند و ممکن است هنگام تلاش برای قطع آن با علائم ترک مواجه شود. پژوهش ها همچنین نشان می دهند که سندرم ترک کانابیس یک وضعیت شناخته شده بالینی است و در DSM-5 نیز معیارهای مشخصی برای آن وجود دارد.

در این مقاله بررسی می کنیم که چرا حشیش اعتیاد آور می شود، علائم وابستگی و ترک حشیش چیست، ترک معمولا چقدر طول می کشد، آیا ترک حشیش در خانه امکان پذیر است و برای کاهش خطر عود چه روش هایی پشتوانه علمی بیشتری دارند.

هشدار پزشکی: این مقاله آموزشی است و جای تشخیص یا درمان پزشک را نمی گیرد. شدت وابستگی، وضعیت روانی، مصرف هم زمان مواد دیگر و سابقه بیماری های فرد می توانند روی روند ترک اثر بگذارند. در صورت بروز علائم شدید روانی، افکار خودکشی، توهم یا وضعیت اورژانسی، باید فورا از خدمات پزشکی کمک گرفت.

حشیش و ماری جوانا چیستند و چرا می توانند اعتیاد آور باشند؟

حشیش و ماری جوانا هر دو از گیاه کانابیس به دست می آیند، اما از نظر شکل فرآورده و مقدار مواد موثره می توانند با یکدیگر تفاوت داشته باشند. مهم ترین ماده روان گردان موجود در بسیاری از فرآورده های کانابیس، تتراهیدروکانابینول یا THC است.

THC با سیستم اندوکانابینوئید مغز ارتباط دارد. این سیستم در تنظیم فرآیندهایی مانند خلق، اشتها، خواب، حافظه، استرس و پاسخ به پاداش نقش دارد. وقتی THC به طور مکرر وارد بدن می شود، مغز در طول زمان خود را با حضور آن تطبیق می دهد.

همین سازگاری یکی از دلایلی است که قطع ناگهانی مصرف برای بعضی افراد دشوار می شود. مغز باید دوباره با شرایطی که در آن THC دریافت نمی کند سازگار شود و این فرآیند می تواند با تغییرات خواب، خلق، اشتها و تحریک پذیری همراه باشد. پژوهش های مربوط به سندرم ترک کانابیس نشان داده اند که مصرف منظم می تواند با تغییر عملکرد گیرنده های CB1 همراه باشد و پس از قطع مصرف، این تغییرات به تدریج برگشت می کنند.

بنابراین پاسخ به سوال «آیا حشیش اعتیاد آور است؟» فقط به این بستگی ندارد که ماده از گیاه به دست آمده یا نه. آنچه اهمیت دارد، تاثیر ماده بر مغز، الگوی مصرف و میزان از دست رفتن کنترل فرد بر مصرف است.

اعتیاد به حشیش دقیقا یعنی چه؟

هر فردی که حشیش مصرف می کند لزوما دچار اختلال مصرف کانابیس نمی شود. تشخیص اعتیاد یا اختلال مصرف کانابیس بر اساس مجموعه ای از علائم و تاثیر مصرف بر زندگی فرد انجام می شود.

ممکن است فردی مصرف خود را گهگاه و بدون مشکل متوقف کند. در مقابل، فرد دیگری ممکن است بارها تصمیم بگیرد مصرف را کنار بگذارد اما نتواند این تصمیم را ادامه دهد.

نشانه هایی که می توانند نشان دهنده مشکل در کنترل مصرف باشند شامل موارد زیر هستند:

• مصرف بیشتر یا طولانی تر از چیزی که فرد در ابتدا قصد داشته است.
• تلاش های ناموفق برای کاهش یا قطع مصرف.
• صرف زمان قابل توجه برای تهیه، مصرف یا رهایی از آثار ماده.
• ایجاد میل شدید یا ولع برای مصرف.
• ادامه مصرف با وجود مشکلات خانوادگی، تحصیلی یا شغلی.
• کنار گذاشتن فعالیت های مهم به دلیل مصرف.
• ادامه مصرف در موقعیت هایی که از نظر جسمی یا روانی خطرناک هستند.
• نیاز به مقدار بیشتری از ماده برای رسیدن به اثر قبلی.
• بروز علائم جسمی یا روانی پس از قطع مصرف.

وجود یکی از این موارد به تنهایی به معنای تشخیص قطعی اعتیاد نیست. پزشک یا متخصص سلامت روان باید شدت و الگوی علائم را در کنار سابقه فرد بررسی کند.

در واقع، یکی از تفاوت های مهم میان مصرف تفننی و اختلال مصرف کانابیس، میزان کنترل فرد بر مصرف است. ممکن است فرد تصور کند هر زمان بخواهد می تواند حشیش را کنار بگذارد، اما وقتی برای اولین بار واقعا تلاش می کند، با ولع شدید یا علائم ترک مواجه شود.

چرا ترک حشیش برای بعضی افراد سخت می شود؟

ترک حشیش فقط کنار گذاشتن یک ماده نیست؛ مغز و رفتار فرد نیز باید خود را با نبود آن تطبیق دهند.

اگر مصرف برای مدت طولانی تکرار شده باشد، حشیش ممکن است با فعالیت های روزمره مختلف گره بخورد. برای مثال، فرد ممکن است همیشه قبل از خواب مصرف کند، بعد از کار سراغ آن برود یا در جمع دوستان خود به مصرف عادت کرده باشد.

در این شرایط، حتی وقتی ماده از بدن خارج می شود، محرک های محیطی می توانند میل به مصرف را فعال کنند. یک مکان، دوست، موسیقی، ساعت مشخصی از روز یا حتی یک احساس ناخوشایند می تواند یادآور مصرف باشد.

به همین دلیل ترک حشیش دو بخش دارد. بخش اول سازگاری جسم و مغز با نبود THC است و بخش دوم تغییر عادت ها، محرک ها و الگوهای رفتاری مرتبط با مصرف است.

این تفاوت مهم است، زیرا ممکن است علائم جسمی بعد از مدتی کمتر شوند اما ولع یا وسوسه مصرف همچنان ادامه داشته باشد.

علائم ترک حشیش چیست؟

سندرم ترک کانابیس در منابع علمی به عنوان یک وضعیت مشخص شناخته شده است. این علائم معمولا پس از قطع یا کاهش شدید مصرف منظم ظاهر می شوند.

شایع ترین علائم می توانند شامل موارد زیر باشند:

تحریک پذیری و عصبانیت

فرد ممکن است در روزهای نخست بعد از قطع مصرف زودتر عصبانی شود یا تحمل کمتری در برابر فشارهای روزمره داشته باشد.

اضطراب و بی قراری

احساس نگرانی، تنش و بی قراری در میان علائم گزارش شده ترک حشیش قرار دارند. در برخی افراد این علائم می توانند با اختلال خواب همراه شوند.

اختلال خواب

بی خوابی یکی از مشکلات شناخته شده هنگام ترک حشیش است. بعضی افراد دیرتر خوابشان می برد و بعضی دیگر در طول شب چند بار بیدار می شوند.

خواب های واضح یا ناخوشایند نیز ممکن است بیشتر شوند. این موضوع می تواند فرد را وسوسه کند که برای خواب دوباره به مصرف حشیش برگردد.

کاهش اشتها

تغییر اشتها یکی دیگر از علائم احتمالی است. فردی که در دوران مصرف اشتهای بیشتری داشته است ممکن است پس از قطع مصرف با کاهش اشتها مواجه شود.

تغییر خلق

احساس غمگینی، تحریک پذیری و نوسانات خلقی ممکن است در دوره ترک ایجاد شوند. در افرادی که سابقه اختلالات خلقی یا اضطرابی دارند، بررسی وضعیت روانی اهمیت بیشتری پیدا می کند.

ولع مصرف

یکی از مهم ترین مشکلات ترک حشیش، میل شدید به مصرف دوباره است. همین ولع می تواند باعث شود فرد بعد از چند روز پرهیز، دوباره مصرف را شروع کند.

پژوهش های مربوط به ترک کانابیس نشان می دهند که علائم روانی و رفتاری در این دوره اهمیت زیادی دارند و شدت آنها می تواند در افراد مختلف متفاوت باشد.

ترک حشیش از چه زمانی شروع می شود؟

زمان شروع علائم برای همه یکسان نیست، اما بررسی های بالینی نشان می دهند که علائم ترک معمولا در فاصله کوتاهی پس از قطع مصرف منظم ظاهر می شوند.

در بسیاری از افراد، علائم در چند روز اول محسوس تر می شوند. بی خوابی، تحریک پذیری، اضطراب و ولع ممکن است در همین دوره بیشتر خودشان را نشان دهند.

شدت علائم به عواملی مانند مقدار و دفعات مصرف، مدت مصرف، قدرت فرآورده، وضعیت روانی فرد و مصرف هم زمان مواد دیگر بستگی دارد.

نکته مهم این است که پایان علائم ترک به معنای پایان کامل فرآیند بهبودی نیست. ممکن است خواب و خلق فرد بهتر شوند اما محرک های محیطی یا عادت های قدیمی همچنان میل به مصرف ایجاد کنند.

در یک مرور علمی، تغییرات مرتبط با گیرنده های CB1 پس از قطع مصرف از روزهای ابتدایی آغاز شده و عملکرد آنها طی چند هفته به سمت وضعیت طبیعی حرکت کرده است، هرچند روندهای عصبی و رفتاری مرتبط با مصرف طولانی مدت می توانند پیچیده تر و طولانی تر باشند.

آیا ترک حشیش در خانه امکان پذیر است؟

ترک حشیش از نظر جسمی معمولا مانند ترک برخی مواد با خطر بالای عوارض جسمی شدید نیست و بسیاری از افراد می توانند با حمایت مناسب به صورت سرپایی مدیریت شوند. با این حال، این موضوع به معنی بی خطر بودن ترک برای همه افراد نیست.

اگر فرد هم زمان چند ماده مصرف می کند، سابقه مشکلات جدی روانی دارد، علائم شدید اضطراب یا افسردگی را تجربه می کند یا در دوره ترک با افکار آسیب به خود روبه رو می شود، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می کند. در شرایط پیچیده، ممکن است مراقبت تخصصی یا حتی بستری شدن لازم باشد.

بنابراین اگر فردی قصد ترک حشیش دارد، بهتر است به جای تصمیم گیری صرفا بر اساس تجربه اطرافیان، وضعیت خود را با یک پزشک یا متخصص درمان اعتیاد بررسی کند.

برای ترک حشیش چه روش هایی پشتوانه علمی بیشتری دارند؟

تا امروز هیچ داروی اختصاصی مورد تایید FDA برای درمان اختلال مصرف کانابیس وجود ندارد. پژوهش های دارویی همچنان ادامه دارند، اما نتایج مطالعات داروهای مختلف یکسان و قطعی نیستند.

به همین دلیل درمان ترک حشیش بیشتر بر مداخلات روان شناختی و رفتاری استوار است.

درمان شناختی رفتاری

درمان شناختی رفتاری یا CBT به فرد کمک می کند محرک های مصرف را شناسایی کند، افکار مرتبط با مصرف را بشناسد و برای موقعیت های پرخطر راهکارهای جدید ایجاد کند.

برای مثال، اگر فرد همیشه هنگام اضطراب سراغ حشیش می رفته است، درمان می تواند روی پیدا کردن روش های سالم تر برای مدیریت اضطراب تمرکز کند.

درمان افزایش انگیزه

برخی افراد می دانند مصرف برایشان مشکل ایجاد کرده است اما هنوز برای تغییر آماده نیستند. درمان افزایش انگیزه به فرد کمک می کند دلایل شخصی خود برای ترک یا کاهش مصرف را بررسی کند و تصمیم خود را با انگیزه بیشتری دنبال کند.

مدیریت اقتضایی

در این روش، رفتارهای مرتبط با درمان مانند حضور منظم در جلسات یا پایبندی به برنامه درمان می توانند با پاداش همراه شوند. ترکیب درمان افزایش انگیزه، CBT و مدیریت اقتضایی در پژوهش ها مورد توجه قرار گرفته است.

حمایت خانوادگی و اجتماعی

ترک حشیش فقط یک فرآیند فردی نیست. محیط اطراف می تواند هم به ترک کمک کند و هم احتمال بازگشت به مصرف را افزایش دهد.

اگر بیشتر دوستان فرد مصرف کننده باشند، قرار گرفتن مداوم در همان محیط می تواند محرک مصرف ایجاد کند. در مقابل، خانواده و دوستان حمایتگر می توانند به حفظ برنامه درمان کمک کنند.

آیا دارویی برای ترک حشیش وجود دارد؟

در حال حاضر داروی اختصاصی تایید شده ای که بتوان آن را به عنوان درمان استاندارد اختلال مصرف کانابیس معرفی کرد وجود ندارد. مطالعات مختلف داروهایی را برای کاهش علائم ترک، ولع یا مصرف آزمایش کرده اند، اما شواهد هنوز برای تبدیل آنها به درمان دارویی استاندارد کافی نیست.

این موضوع یک نکته مهم دارد: اگر کسی بعد از جستجوی اینترنتی با نام یک دارو یا مکمل مواجه شد، نباید آن را به صورت خودسرانه به عنوان «قرص ترک حشیش» مصرف کند.

ممکن است یک دارو برای کنترل موقت یک علامت مانند بی خوابی یا اضطراب مورد استفاده پزشک قرار گیرد، اما این با درمان خود اختلال مصرف کانابیس تفاوت دارد.

اگر موضوع ترک به مصرف مشتقات تریاک مربوط باشد، داروی گیاهی برای ترک اعتیاد، دتوکسین بر اساس اطلاعات محصول برای کمک به کاهش علائم قطع مصرف اپیوئیدها عرضه شده است. بنابراین نباید آن را به عنوان درمان اختصاصی ترک حشیش معرفی کرد یا جایگزین درمان تخصصی دانست.

در ترک حشیش، تمرکز اصلی همچنان بر مدیریت علائم، کنترل ولع، اصلاح الگوهای رفتاری و دریافت حمایت تخصصی است.

بعد از ترک حشیش چطور احتمال عود را کمتر کنیم؟

قطع مصرف فقط قدم اول است. حفظ پرهیز در بلندمدت به برنامه ای نیاز دارد که با شرایط فرد هماهنگ باشد.

یکی از مهم ترین کارها شناسایی محرک های مصرف است. فرد باید بداند چه موقعیت هایی بیشترین احتمال بازگشت را ایجاد می کنند.

ممکن است این محرک یک دوست خاص، یک مکان، تنهایی، استرس کاری، بی خوابی یا حتی احساس خستگی باشد.

نوشتن این محرک ها می تواند کمک کننده باشد. برای هر محرک می توان از قبل یک پاسخ جایگزین تعیین کرد.

برای مثال، اگر تنهایی در شب باعث افزایش ولع می شود، فرد می تواند برنامه ای مشخص برای تماس با یک دوست، پیاده روی، مطالعه یا فعالیت دیگری داشته باشد.

خواب نیز اهمیت زیادی دارد. از آنجا که اختلال خواب از علائم شایع ترک حشیش است، بی خوابی می تواند فرد را دوباره به سمت مصرف سوق دهد. تنظیم ساعت خواب، کاهش مصرف کافئین در ساعات پایانی روز و داشتن برنامه منظم شبانه می تواند بخشی از مراقبت باشد.

همچنین نباید از یک لغزش، نتیجه گرفت که تمام تلاش ها شکست خورده است. لغزش می تواند نشانه ای باشد که برنامه درمان نیاز به بازبینی دارد. در این شرایط بهتر است فرد به جای ادامه مصرف، هرچه زودتر با متخصص درمان خود تماس بگیرد و علت لغزش را بررسی کند.

آیا حشیش از مواد اعتیاد آور دیگر متفاوت است؟

بله، هر ماده الگوی متفاوتی از وابستگی و ترک دارد. شدت و نوع علائم ترک حشیش با موادی مانند الکل، بنزودیازپین ها یا اپیوئیدها یکسان نیست.

همین تفاوت باعث می شود نتوان برنامه ترک یک ماده را برای ماده دیگری کپی کرد.

برای مثال، برخی انواع ترک الکل یا بنزودیازپین می توانند با عوارض جدی و بالقوه خطرناک همراه باشند و نیازمند ارزیابی پزشکی هستند. بنابراین مقایسه ساده مواد بر اساس اینکه «کدام سخت تر است» کمک چندانی به تصمیم درمانی نمی کند.

درباره حشیش نیز تصور «گیاهی بودن یعنی اعتیاد آور نبودن» می تواند گمراه کننده باشد. منشا طبیعی یک ماده، به خودی خود درباره احتمال وابستگی یا عوارض آن تصمیم نمی گیرد.

چه زمانی باید برای ترک حشیش از متخصص کمک گرفت؟

اگر مصرف حشیش روی کار، تحصیل، روابط یا سلامت روان تاثیر گذاشته است، دریافت کمک تخصصی می تواند مفید باشد.

همچنین در شرایط زیر بهتر است فرد ترک را بدون ارزیابی تخصصی دنبال نکند:

• چند بار برای ترک حشیش تلاش کرده اما دوباره مصرف را شروع کرده است.
• ولع مصرف شدید و مکرر دارد.
• هم زمان مواد دیگری نیز مصرف می کند.
• سابقه افسردگی، اضطراب یا سایر مشکلات روانی دارد.

• پس از قطع مصرف دچار علائم روانی شدید می شود.
• مصرف باعث مشکلات خانوادگی، شغلی یا تحصیلی شده است.
• فرد احساس می کند کنترل مصرف از دست او خارج شده است.

در صورت بروز توهم، گیجی شدید، افکار خودکشی یا خطر آسیب به خود و دیگران، باید کمک فوری پزشکی دریافت شود.

در نهایت آیا حشیش اعتیاد آور است؟

بله. حشیش و ماری جوانا می توانند باعث ایجاد اختلال مصرف کانابیس و وابستگی شوند. البته هر فرد مصرف کننده لزوما معتاد نمی شود و تشخیص اختلال مصرف بر اساس مجموعه ای از نشانه ها و تاثیر مصرف بر زندگی فرد انجام می شود.

ترک حشیش نیز می تواند با علائمی مانند تحریک پذیری، اضطراب، بی خوابی، کاهش اشتها، تغییر خلق و ولع مصرف همراه باشد. این علائم معمولا پس از قطع مصرف شروع می شوند و شدت و مدت آنها از فردی به فرد دیگر متفاوت است. سندرم ترک کانابیس در منابع پزشکی به رسمیت شناخته شده و می تواند در حفظ پرهیز و پیشگیری از عود اهمیت داشته باشد.

در حال حاضر درمان دارویی تایید شده اختصاصی برای اختلال مصرف کانابیس وجود ندارد و درمان بیشتر بر روش های روان شناختی و رفتاری مانند CBT، درمان افزایش انگیزه و مدیریت اقتضایی متکی است.

بنابراین اگر هدف شما ترک حشیش است، بهتر است به جای جستجوی یک «قرص معجزه آسا»، روی یک برنامه درمانی متناسب با وضعیت خود تمرکز کنید. شناسایی محرک ها، مدیریت ولع، اصلاح عادت های روزمره و دریافت حمایت تخصصی می توانند بخش مهمی از این مسیر باشند.

سوالات متداول درباره ترک حشیش

منابع علمی

1. Livne O, Shmulewitz D, Lev-Ran S, Hasin DS. DSM-5 cannabis withdrawal syndrome: Demographic and clinical correlates in U.S. adults. Drug Alcohol Depend.
2. Bahji A, Stephenson C, Tyo R, Hawken ER, Seitz DP. Psychosocial and pharmacological interventions for the treatment of cannabis use disorder.
3. Connor JP, Stjepanović D, Budney AJ, et al. Clinical management of cannabis withdrawal. Addiction.