عوارض قلبی مواد محرک: تپش، آریتمی و سکته

جوانی ۲۸ ساله، بدون هیچ سابقه ی بیماری قلبی، نیمه شب با درد فشارنده در قفسه ی سینه و تپش های بی نظم قلب به اورژانس می رسد. پزشک سؤال می کند: «مواد مصرف کرده ای؟» و پاسخ، چند ساعت پیش مصرف شیشه است. چنین صحنه ای در بخش های اورژانس دنیا تازگی ندارد و دقیقاً همین موضوع، قلب ماجرای عوارض قلبی مواد محرک است: قلبی که ظاهراً سالم بوده، زیر فشار یک ماده ی محرک به طور ناگهانی از پا درمی آید.

بیشتر مردم وقتی به خطرات مواد محرک فکر می کنند، اول به اثرات روانی مثل پارانویا، بی خوابی یا پرخاشگری فکر می کنند. اما قلب و عروق، بی سروصدا یکی از اصلی ترین قربانیان اند. در این مقاله با هم می بینیم عوارض قلبی مواد محرک دقیقاً چیست، چرا تپش قلب، آریتمی، سکته ی قلبی و سکته ی مغزی در مصرف کنندگان شیشه، کوکائین و آمفتامین ها شایع است، چه نشانه هایی را باید جدی گرفت و چرا خبر امیدبخش این است که قلب، در بسیاری از موارد، پس از قطع مصرف می تواند دوباره بهبود پیدا کند.

هشدار پزشکی: درد قفسه ی سینه، تنگی نفس ناگهانی، غش، ضعف یک طرف بدن، اختلال گفتار یا سردرد شدید و ناگهانی پس از مصرف مواد محرک، اورژانس پزشکی است. بدون تأخیر با ۱۱۵ تماس بگیرید. این مقاله جنبه ی آموزشی دارد و جایگزین معاینه ی پزشک نیست.

مواد محرک چه هستند و چرا قلب را هدف می گیرند؟

مواد محرک دسته ای از مواد هستند که فعالیت سیستم عصبی را بالا می برند. در ایران شناخته شده ترین آن ها شیشه یا متامفتامین است، و در کنار آن آمفتامین ها، کوکائین و برخی قرص های محرک قرار دارند. این مواد با وجود تفاوت های شیمیایی، در یک نقطه مشترک اند: همه ی آن ها فعالیت پیام رسان های سیستم عصبی سمپاتیک، به ویژه نوراپی نفرین و دوپامین، را به شدت بالا می برند. سیستم سمپاتیک همان بخشی از بدن است که در شرایط خطر فرمان «بجنگ یا بگریز» را صادر می کند و قلب را سریع تر، قوی تر و پرفشارتر به کار می اندازد.

حالا تصور کنید این فرمان نه چند دقیقه، بلکه چندین ساعت و در مصرف مزمن، ماه ها و سال ها فعال بماند. قلب مدام با حداکثر فشار کار می کند، رگ ها تنگ می شوند، فشار خون بالا می رود و بافت قلب بیشتر از آنچه می تواند، اکسیژن می طلبد.

در یک مرور پژوهشی روی سمیت قلبی کوکائین، این دارو به عنوان یک «عامل سمپاتومیمتیک قدرتمند» توصیف شده که ضربان قلب، فشار خون و انقباض قلب را بالا می برد و در نتیجه نیاز اکسیژن عضله ی قلب را افزایش می دهد. همزمان، همین ماده باعث تنگی عروق، چسبندگی پلاکت ها، تشکیل لخته و اسپاسم عروق کرونر می شود؛ یعنی هم تقاضای اکسیژن قلب را بالا می برد و هم عرضه ی آن را پایین می آورد. این عدم تعادل، زمینه ی مستقیم سکته ی قلبی است.

تپش قلب: اولین هشدار

شایع ترین و زودرس ترین علامت قلبی مصرف مواد محرک، تپش قلب است. فرد احساس می کند قلبش مثل چکش به سینه می کوبد، نبض بسیار تند یا نامنظم می شود و گاهی ضربان هایی را حس می کند که «جا می افتد». در بسیاری از مصرف کنندگان، همین علامت را با «حال خوب» یا «اثر ماده» اشتباه می گیرند و به آن بی توجه می مانند. اما تپش قلب پس از مصرف مواد محرک، فقط یک احساس ناخوشایند نیست؛ می تواند نشانه ی اولیه ی بی ثباتی ریتم قلب و فشار بیش از حد بر عضله ی قلب باشد.

مهم است بدانید که تپش قلب ناشی از مواد محرک، با تپش قلب ناشی از ورزش یا هیجان تفاوت دارد. در ورزش، قلب سالم برای مدت کوتاه و کنترل شده سریع می زند و بعد آرام می شود. اما در مصرف مواد محرک، تحریک مداوم و بدون کنترل است و ممکن است ساعت ها ادامه پیدا کند. اگر تپش قلب با درد قفسه ی سینه، تنگی نفس، سرگیجه شدید یا نزدیک شدن به غش همراه شد، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید.

آریتمی: وقتی ریتم قلب از دست می رود

آریتمی یعنی اختلال در ریتم یا سرعت ضربان قلب. مواد محرک می توانند از چند مسیر آریتمی ایجاد کنند. اول، تحریک بیش از حد سمپاتیک، که قلب را مستعد ریتم های سریع و خطرناک می کند. دوم، اثر مستقیم برخی از این مواد بر کانال های سدیم و پتاسیم در سلول های قلب؛ در مرور سمیت قلبی کوکائین گزارش شده که مهار کانال سدیم می تواند فاصله های QT و QRS را طولانی کند و آریتمی ایجاد کند. سوم، کمبود اکسیژن بافت قلب در اثر انقباض عروق، که خودش یک منبع آریتمی است.

نوع آریتمی ها متنوع است و از ضربان های زودرس بی خطر تا ریتم های تهدیدکننده ی حیات را شامل می شود. در همان مرور کوکائین، موارد گزارش شده شامل تاکی کاردی فوق بطنی، تاکی کاردی بطنی، پیچش نوک (torsades de pointes) و فیبریلاسیون بطنی بودند. در مطالعه ای روی ۱۳۰ بیمار با سکته ی قلبی مرتبط با کوکائین، ۴۳ درصد دچار آریتمی بودند.

درباره ی متامفتامین نیز در مرورهای علمی، افزایش فاصله ی QTc برجسته ترین یافته ی نوار قلب معرفی شده و ممکن است توضیح دهنده ی بالاتر بودن موارد تاکی کاردی بطنی و پیچش نوک در مصرف کنندگان باشد. فیبریلاسیون بطنی، در عمل یعنی ایست قلبی ناگهانی، و در جوانی که هیچ بیماری قلبی شناخته شده ای نداشته، می تواند اولین نشانه ی مصرف مخرب باشد.

سکته ی قلبی: وقتی عروق کرونر تسلیم می شوند

سکته ی قلبی یکی از جدی ترین عوارض قلبی مواد محرک است و متأسفانه بیشتر در سنین پایین دیده می شود. در مرور پژوهشی که پیش تر به آن اشاره شد، گزارش شده که مصرف کنندگان کوکائین نسبت به غیرمصرف کنندگان تقریباً هفت برابر بیشتر در معرض سکته ی قلبی بودند.

در همان مرور، در یک مطالعه ی گذشته نگر روی ۱۳۰ بیمار (میانگین سنی ۳۸ سال)، ۹۱ درصد سیگاری بودند و ۸۸ درصد در ۲۴ ساعت پیش از سکته کوکائین مصرف کرده بودند. در پژوهشی دیگر، حدود ۶ درصد از بیمارانی که با درد قفسه ی سینه به اورژانس رسیده بودند، سکته ی قلبی ناشی از کوکائین داشتند. این عددها نشان می دهند درد قفسه ی سینه در مصرف کننده ی ماده ی محرک را نباید ساده تلقی کرد.

نکته ی غیرمنتظره این است که سکته ی قلبی در مصرف مواد محرک لزوماً با گرفتگی شدید رگ های قلب همراه نیست. در مرورهای مربوط به متامفتامین آمده که انفارکتوس می تواند بدون تنگی قابل توجه عروق رخ دهد و علت هایی مانند اسپاسم عروق کوچک و جداشدگی خودبه خودی شریان کرونر برای آن مطرح شده اند. یعنی حتی جوانی که عروق «تمیز» دارد، ممکن است زیر فشار ماده ی محرک دچار سکته شود.

همچنین، مصرف همزمان سیگار، که در مصرف کنندگان بسیار شایع است، این خطر را چند برابر می کند و عروق را بیش از پیش آسیب پذیر می سازد.

نارسایی قلبی و کاردیومیوپاتی: آسیب بلندمدت عضله ی قلب

مصرف طولانی مدت مواد محرک، به ویژه متامفتامین، می تواند خود عضله ی قلب را ضعیف و بزرگ کند. به این وضعیت کاردیومیوپاتی ناشی از مواد می گویند. قلب پس از سال ها فشار بیش از حد، دیگر نمی تواند خون را به اندازه ی کافی پمپ کند و علائمی مثل تنگی نفس هنگام فعالیت، خستگی شدید، ورم پاها و شب خوابی با بالش بلند ظاهر می شود.

در مرور پژوهشی درباره ی عوارض قلبی متامفتامین، گزارش شده که در یک مطالعه ی مورد شاهدی، مصرف متامفتامین خطر کاردیومیوپاتی را در افراد زیر ۴۵ سال ۳٫۷ برابر کرده بود. همچنین در یک مجموعه ی ۲۱ بیماری که کاردیومیوپاتی و مصرف متامفتامین داشتند، ۱۹ نفر اتساع بطن چپ و کاهش کسر جهشی را در اکوکاردیوگرافی نشان دادند.

درباره ی کوکائین، مطالعه ای روی مصرف کنندگان مزمن نشان داد جرم بطن چپ حدود ۱۸ درصد بیشتر از گروه کنترل بود و در بررسی ۹۴ مصرف کننده ی طولانی مدت، ۷۱ درصد نوعی بیماری قلبی عروقی در MRI قلب داشتند.

قلب می تواند بهبود پیدا کند

بخش امیدبخش ماجرا اینجاست. همان مرور درباره ی متامفتامین، نتایج یک مطالعه را گزارش کرده که بیماران مبتلا به نارسایی قلبی ناشی از متامفتامین را بر اساس ادامه یا قطع مصرف مقایسه کرده بود. جدول زیر این تفاوت چشمگیر را نشان می دهد.

گروه	کسر جهشی قلب (LVEF)	قطر انتهای دیاستول بطن چپ
در ابتدای مطالعه	۱۹ درصد	۶۷٫۱ میلی متر
ادامه ی مصرف	۲۱ درصد	۶۸٫۲ میلی متر
قطع مصرف	۴۳ درصد	۵۶٫۱ میلی متر

کسر جهشی نشان می دهد قلب در هر ضربان چند درصد از خون درون بطن را بیرون می فرستد؛ مقدار طبیعی آن معمولاً بالای ۵۰ درصد است. در این داده ها، کسانی که مصرف را قطع کردند، به طور میانگین از ۱۹ به ۴۳ درصد رسیدند، در حالی که کسانی که ادامه دادند، تقریباً در همان نقطه ماندند. همان مرور اشاره می کند که مدت کوتاه تر مصرف، نبود فیبروز عضله ی قلب و اندازه ی کوچک تر حفره های قلب، با بازگشت بهتر عملکرد قلب همراه است. این یافته یک پیام روشن دارد: هر چه زودتر مصرف قطع شود، شانس بهبود قلب بیشتر است.

متن انگلیسی:

“Drug abstinence is the mainstay of therapy.”

ترجمه فارسی:

«قطع مصرف ماده، ستون اصلی درمان است.»

به نقل از مرور «Methamphetamine-related cardiovascular diseases»، منتشرشده در پایگاه PMC

سکته ی مغزی و جداشدگی آئورت

عوارض قلبی مواد محرک به خود قلب محدود نمی شود. افزایش ناگهانی فشار خون و تنگی عروق می تواند به رگ های مغز هم آسیب بزند. در مرور مربوط به متامفتامین آمده که در سکته های جوانان مصرف کننده، حدود ۸۰ درصد از نوع خونریزی دهنده بوده است، برخلاف الگوی معمول سکته در جوانان که بیشتر انسدادی است. همچنین ذکر شده که لخته های داخل حفره های قلب در حداکثر یک سوم مصرف کنندگان گزارش شده اند و این لخته ها می توانند به عروق کرونر یا مغز مهاجرت کنند.

جداشدگی آئورت، که یک وضعیت بسیار خطرناک و اورژانسی است، نیز با فشار خون شدید ارتباط دارد. بر اساس همان مرور، متامفتامین پس از فشار خون بالای بدون علت مشخص، دومین علت شایع جداشدگی آئورت در آمریکا توصیف شده است. در مصرف کوکائین، جداشدگی آئورت نادر و حدود یک درصد از کل موارد گزارش شده، اما در صورت وقوع، فوریت درمانی بالایی دارد. درد ناگهانی و شدید قفسه ی سینه یا پشت، که مثل «پاره شدن» حس می شود، باید فوراً به اورژانس منتقل شود.

عوارض قلبی ماده های محرک

برای جمع بندی، جدول زیر خلاصه ای از مهم ترین عوارض و نشانه های آن ها را کنار هم می گذارد.

عارضه	نشانه ی اصلی	سطح فوریت
تپش قلب شدید	احساس ضربان تند یا نامنظم	بالا اگر با درد یا تنگی نفس همراه باشد
آریتمی	نبض نامنظم، سرگیجه، غش	بالا، گاهی تهدیدکننده ی حیات
سکته ی قلبی	درد یا فشار قفسه ی سینه، تعریق، تهوع	اورژانس فوری
نارسایی قلبی	تنگی نفس، خستگی، ورم پا	مراجعه ی سریع پزشکی
سکته ی مغزی	ضعف یک طرف بدن، اختلال گفتار، سردرد شدید	اورژانس فوری
جداشدگی آئورت	درد شدید ناگهانی قفسه ی سینه یا پشت	اورژانس فوری

چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟

هر مصرف کننده ای در معرض خطر است، اما چند عامل می توانند احتمال عارضه را بالاتر ببرند. مصرف همزمان چند ماده، به خصوص الکل و سیگار، سابقه ی فشار خون بالا یا بیماری قلبی در خانواده، مصرف طولانی مدت و مصرف با دوز بالا یا مکرر، از این عوامل هستند. در مطالعه ی ۱۳۰ بیمار با سکته ی کوکائینی، ۹۱ درصد سیگاری بودند. این الگو نشان می دهد ترکیب مواد، آسیب را چند برابر می کند.

نکته ی مهم دیگر این است که خطر فقط وابسته به «دوز زیاد» نیست. بسیاری از موارد سکته ی قلبی ناشی از مواد محرک در افراد جوان و در مصرف های نه چندان سنگین رخ داده اند، چون پاسخ قلب و رگ ها به این مواد بسیار متغیر است. ناخالصی ها و مواد افزودنی هم می توانند اثر ناپیش بینی شده داشته باشند؛ در مرور متامفتامین اشاره شده که آلاینده های فرآیند ساخت می توانند سمیت اضافی ایجاد کنند.

علائم هشدار: چه زمانی باید فوراً به اورژانس رفت؟

شناخت علائم هشدار، تفاوت میان جان و مرگ را رقم می زند. اگر پس از مصرف مواد محرک، هر یک از علائم زیر را دیدید، منتظر نمانید و بلافاصله با ۱۱۵ تماس بگیرید:

• درد، فشار یا سنگینی در قفسه ی سینه را که به بازو، فک یا پشت انتشار پیدا می کند، حس می کنید.
• تنگی نفس ناگهانی را بدون دلیل واضح تجربه می کنید.
• تپش قلب بسیار سریع یا نامنظم را همراه با سرگیجه یا نزدیک شدن به غش احساس می کنید.
• ضعف یا کرختی یک طرف صورت یا بدن را متوجه می شوید.
• اختلال ناگهانی در تکلم یا دید را مشاهده می کنید.
• سردرد بسیار شدید و ناگهانی را که با علائم قبلی متفاوت است، تجربه می کنید.
• غش یا از دست دادن هوشیاری را، حتی کوتاه مدت، گزارش می کنید.

در این موارد، از رانندگی خودتان به بیمارستان پرهیز کنید و منتظر آمبولانس بمانید. به تیم درمان صادقانه بگویید که چه ماده ای مصرف کرده اید؛ این اطلاعات، انتخاب درمان را کاملاً تغییر می دهد، و پنهان کاری از شرم یا ترس، می تواند مرگبار باشد.

درمان و پیشگیری: چه کاری می توان کرد؟

درمان عوارض قلبی مواد محرک، وابسته به نوع عارضه است و باید زیر نظر پزشک قلب و تیم اورژانس انجام شود. معمولاً نوار قلب، آزمایش آنزیم های قلبی، اکوکاردیوگرافی و گاهی تصویربرداری از عروق انجام می شود. این مقاله قصد تجویز دارو ندارد؛ انتخاب دارو در این شرایط پیچیده است و برخی داروهای رایج قلبی در مصرف فعال مواد محرک ملاحظات ویژه ای دارند، پس هرگز خودسرانه دارو مصرف نکنید.

مهم ترین عنصر درمان، همان چیزی است که در مرورهای علمی تأکید شده: قطع مصرف. بدون قطع مصرف، هر درمان قلبی فقط تسکین موقت است. اما قطع مصرف مواد محرک خودش دشوار است، چون ولع مصرف و فراز و نشیب های روانی را همراه دارد. همان مرور درباره ی متامفتامین اشاره می کند که عود شایع است و تا ۶۱ درصد بیماران در سال اول و ۲۵ درصد دیگر در چهار سال بعد دچار عود می شوند.

به همین دلیل، ترک مواد محرک باید با برنامه ی درمانی ساختاریافته، حمایت روان شناختی و پیگیری قلبی توأم باشد. برای آشنایی با مسیر کامل ترک و پیشگیری از عود، آکادمی ترک اعتیاد ویسنا فارما را مطالعه کنید و برای آشنایی با گزینه های درمان، راهنمای روش های درمان اعتیاد: از دارودرمانی تا روان درمانی و حمایت اجتماعی را ببینید. اگر نگران پیگیری هفتگی هستید، مقاله ی درمان سرپایی اعتیاد: برنامه هفتگی و شرایط مناسب می تواند کمک کند.

بخشی از مصرف کنندگان مواد محرک، هم زمان مشتقات تریاک هم مصرف می کنند، و گاهی برای کنترل اثرات محرک، به تریاک یا ماده ی آرام بخش دیگری پناه می برند. در این موارد، بهتر است بدانید که کپسول گیاهی دتوکسین، که بر اساس اطلاعات سازنده حاوی عصاره ی دانه ی تلخ بیان (Sophora alopecuroides) است، برای کاهش علائم قطع مصرف اپیوئیدها عرضه شده است، نه برای ترک مواد محرک مانند شیشه و کوکائین، و نه برای درمان یا پیشگیری از عوارض قلبی. بنابراین نباید آن را جایگزین درمان قلب یا ارزیابی پزشکی کرد.

اگر در کنار مصرف مواد محرک، سابقه ی مصرف اپیوئید هم دارید و قصد قطع آن را دارید، پیش از هر اقدام با پزشک مشورت کنید؛ این فرآورده در بارداری و شیردهی منع مصرف دارد و ممکن است در برخی افراد آنزیم کبدی را بالا ببرد.

جمع بندی

عوارض قلبی مواد محرک، از تپش و آریتمی تا سکته ی قلبی، نارسایی قلبی و سکته ی مغزی، واقعی و جدی هستند و بسیاری از آن ها در جوانان رخ می دهند. اما همان شواهد علمی که این خطرها را نشان می دهند، یک پیام امیدبخش هم دارند: قطع مصرف، ستون اصلی درمان است و قلب در بسیاری از بیماران می تواند پس از قطع مصرف بهبود پیدا کند. نمونه ی بیمارانی که کسر جهشی قلبشان با قطع متامفتامین از ۱۹ به ۴۳ درصد رسید، یادآور این است که هنوز دیر نیست.

اگر شما یا عزیزتان مواد محرک مصرف می کنید و تپش، درد قفسه ی سینه، تنگی نفس یا هر نشانه ی هشدار دیگری دارید، امروز را به عنوان روز اقدام در نظر بگیرید: یک ارزیابی قلبی، یک مشاوره ی اعتیاد و یک گفتگوی صادقانه با یک متخصص، می تواند مسیر زندگی را تغییر دهد.

سوالات متداول درباره عوارض قلبی مواد محرک

منابع علمی

1. Pergolizzi JV, et al. Cocaine and Cardiotoxicity: A Literature Review. Cureus, 2021 (PMC).
2. Methamphetamine-related cardiovascular diseases. ESC Heart Failure, 2020 (PMC).
3. Methamphetamine Use and Cardiovascular Disease. Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology.

دیسکلیمر پزشکی

مطالب این مقاله جنبه ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشک نیست. در صورت مشاهده ی علائم قلبی یا عصبی ناگهانی، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. پیش از مصرف هرگونه دارو یا مکمل با پزشک مشورت کنید.